سال ۱۲۹۱شمسی پالایشگاه آبادان به عنوان اولین واحد تصفیه نفت ایران و مرکز عمده صدور فراورده‌های نفتی در نیمکره شرقی آغاز بکار کرد. با مطرح شدن آبادان به عنوان یکی از شهرهای صنعتی، هزاران تبعه انگلیسی، هندی و پاکستانی به این شهر مهاجرت کردند. از نخستین گروه‌هایی که به آبادان آمدند کارکنان پالایشگاه رنگون پایتخت کشور برمه و عمدتاً رنگونی الاصل و مسلمان بودند. به همین لحاظ درصدد تأسیس عبادتگاه در زمین‌های شرکت نفت بآمدند و بالاخره با موافقت این شرکت، ساخت مسجد بدست کارگران پاکستانی پالایشگاه آبادان آغاز و در سال ۱۲۹۹ خورشیدی بنای آن نهاده شد.

 

تاریخچه مسجد رنگونی ها

ظاهر مسجد رنگونی ها آن قدر برای همه عجیب و غریب است که در نگاه اول این سوال در ذهن هر بازدیدکننده ای شکل می گیرد: “این مسجد چگونه سر از این شهر در آورده و چرا شبیه دیگر مساجد ایران نیست؟”

انگلیسی ها پیش از آن که به مسجدسلیمان بروند قراردادهایی را برای اکتشاف نفت با دولت برمه (میانمار کنونی) امضا کرده و فعالیت هایی را نیز در این کشور آغاز کرده بودند. پس از آنکه خبر کشف نفت در مسجد سلیمان به گوش رسید، انگلیسی ها به فکر استفاده از تجارب برمه ای ها در این زمینه افتادند و به همین علت تعداد زیادی از کارگران و مهندسان برمه ای را برای استخراج نفت و ساخت پالایشگاه به ایران آوردند. کشور برمه در جنوب شرقی آسیا قرار داشت و دارای شباهت های آب و هوایی با شهرهای آبادان و مسجد سلیمان بود. پس از فوران نفت در مسجد سلیمان و ارزیابی کمیت و کیفیت آن توسط انگلیسی ها، آنها به فکر تاسیس پالایشگاهی برای پالایش و صدور فرآورده های نفتی افتادند. گفته می شود که الگوی پالایشگاه رانگون (یانگون کنونی)، پایتخت کشور برمه (میانمار کنونی) از سوی مهندسان انگلیسی پیشنهاد و مکان آن را هم شهر آبادان در نظر گرفتند. این مکان در کنار رود کارون قرار داشت و امکان تاسیس اسکله برای صادرات نفت در آن فراهم بود.

در سال ۱۲۹۱ خورشیدی بود که پالایشگاه آبادان در جنوب ایران آغاز به کار کرد. در آن زمان این پالایشگاه به عنوان اولین واحد تصفیه نفت ایران و مرکز عمده صدور فراورده‌های نفتی در نیمکره شرقی به شمار می رفت. با پیچیدن آوازه این پالایشگاه در جهان، آبادان به عنوان یکی از شهرهای صنعتی مطرح شد. به دنبال این شهرت هزاران تبعه هندی و پاکستانی راهی این شهر شدند تا از مزایای این دیار بهره ببرند و به کار مشغول شوند. مهم ترین نیازهای هندوها و پاکستانی ها منزل، مسجد و باشگاه بود و آنها در صدد بودند تا راهی برای برآورده کردن خواسته های شان پیدا کنند.

کارکنان پالایشگاه رانگون، نخستین گروه برمه ای ها بودند که به آبادان آمدند. بیشتر آنها پیرو دین اسلام و سنی حَنَفی بودند؛ اما در میان آنها هندو و بودایی نیز وجود داشت. البته رانگونی ها پیش از استقرار در آبادان در مسجدسلیمان به کار و فعالیت در تاسیسات نفتی اشتغال داشتند. کم کم پاکستانی ها، بنگلادشی ها و رانگونی ها به مغزهای متفکر و کارمندان عالی رتبه فنی در پالایشگاه تبدیل شدند و از مسوولان مسجدی را طلب کردند که به محل کارشان نزدیک باشد. پس از پیگیری های متعدد، بالاخره شرکت نفت با ساخت این مسجد موافقت کرد و قطعه زمینی را به صورت رایگان به این امر اختصاص داد. در سال ۱۲۹1 ساخت مسجد به دست کارگران پاکستانی پالایشگاه آبادان آغاز و به مرور بخش های آن تا سال 1299 تکمیل شد. شیخ عبدالرشید مندل صاحب و استاد عبدالحمید اسلام آبادی، از بانیان این مسجد بودند و دَرِ آن را در سال 1300 به روی مردم گشودند. بر اساس گفته های آقای اشکانی، یکی از پاکستانی های مقیم آبادان اولین متولیان مسجد مهندس علی رنگانی مشغول در کشتی سازی شیپنگ و آقای جودری بودند و بعد از آنها نیز آقای راجا و آقای قاضی کار را ادامه دادند.

هزینه ساخت مسجد به عهده خود پاکستانی های کارمند و کارگر شرکت نفت بود و رانگونی های ساکن پاکستان نیز مبلغی را برای ساخت و ساز مسجد اهدا کردند. آنها معتقد بودند که با این کار مسجد برای شان حلال و عبادت کردن در آن مباح می شود. تعمیرات، بازسازی، رسیدگی به خرابی ها، پرداخت قبوض آب و برق و سایر خدمات را نیز شرکت نفت بر عهده گرفت.

تا مدت ها این مسجد نمادی از همبستگی و گردهمایی پیروان اسلام بود و حتا اهل سنت آبادان، ایرانیان بلوچ، مسلمانان افغان، هندی، نپالی، پاکستانی، بنگلادشی، کشمیری و بنگالی در آن رفت و آمد داشتند. علاوه بر نمازهای روزانه، نمازهای جمعه، عید فطر و عید قربان و مراسم جشن مبعث پیامبر (ص) نیز در این مسجد برپا می شد و این محل به آموزش قرآن به کودکان و نوجوانان نیز اختصاص داشت. متولی مسجد شیخ عبدالرشید مندل نام داشت و شیخ قادری هندی، حاج آقا رنگونی و سپس محمد اسلم راجا امامان جماعت آن بودند.

این مسجد زیبا در زمان پهلوی نیز سرپا بود؛ اما در جنگ تحمیلی ایران و عراق آسیب های بسیاری دید. در زمان جنگ آقای راجا به همراه شخص دیگری با مراجعه به آیت الله جمی -که از او با عنوان نماد مبارزه و مقاومت در آبادان یاد می شود- خواستار برپایی فعالیت های خود در مسجد شدند. آقای جمی از آنها خواستند که به دلیل جنگ و درگیری، فعالیت های این مسجد تا بعد از جنگ تعطیل شود چرا که این محل در نقطه صفر مرزی قرار دارد.

در زمان بازسازی پس از جنگ، دولت کلیه منازل مسکونی مسجد را که آسیب جدی دیده بودند، ویران و پاسگاهی در کنار مسجد دایر کرد. تقریبا نیمی از اراضی مسجد تحت تصرف دولت درآمد و ساختمان اصلی مسجد نیز تغییراتی به خود دید. قسمت زیادی از ساختمان قدیمی مسجد در محدوده ساختمان پاسگاه واقع شد و از بین رفت. قسمت هایی که برای ساخت پاسگاه از آنها استفاده شد عبارتند از: محل سکونت موذن مسجد و خانواده وی، خادم مسجد و پیش نماز مسجد.

با پایان یافتن جنگ و اعلام آتش بس، اقداماتی که از طرف آقای راجا و اداره اوقاف در زمان ریاست جمهوری آقای رفسنجانی صورت گرفت و اجازه ساخت و ساز و ترمیم این مکان صادر شد؛ اما قبل از آن بی توجهی مسوولان امر و حوادث طبیعی تخریب هایی را از خود برجای گذاشته بودند که پیش از این از آنها سخن گفتیم. چندین سال بعد نیز صحبت از ویران کردن این مسجد به میان آمد؛ اما با اقدام به موقع میراث فرهنگی مجوز بازسازی به این سازمان داده شد. ویژگی های خاص این اثر باعث شد تا نامش در تاریخ ۹ فروردین ماه ۱۳۷۸ با شماره ۲۲۸۹ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت برسد و مورد توجه بیشتری قرار گیرد.

درِ مسجد رنگونی‌ ها همزمان با سومین سفر هیات دولت دهم در 23 دی 1388 به عنوان موزه اسناد تاریخی و خطی بر روی مردم گشوده شد تا همه بتوانند از آن بازدید کنند.

 

نام پرماجرای مسجد

در اینجا ذکر این نکته ضروری است که نام این مسجد ماندر به معنای عبادتگاه بود؛ اما آبادانی ها نام رنگونی ها را بر آن نهاده بودند. حتا پس از کاهش جمعیت رانگونی ها و استفاده هندی ها از مسجد باز هم این نام بر قوت خود باقی بود. بر اساس اظهارات آقای افضل راجا، نام مسجد در ابتدا مسجد جامع بوده و سپس آقای رنگانی نام آن را رنگانی ها گذاشته است.
مسجد رنگونی ها آبادان

سرنوشت رانگونی ها چه شد؟

رانگونی ها در زمان کوتاهی با آبادانی ها کنار آمدند و با آنها هماهنگ شدند. آنها به عنوان همکار و پا به پای مردمان این شهر بنای پالایشگاهی را بر عهده گرفتند که در زمان جنگ جهانی دوم ظرفیت آن به صدها هزار بشکه در روز رسید و نقش مهمی را در تامین سوخت و پیروزی متفقین بازی کرد.

اهالی برمه تا مدت ها در بخش های فنی پالایشگاه در سِمَت های خود باقی بودند تا اینکه مهندسان ایرانی کم کم جای آنها را گرفتند. البته انگلیسی ها، تمایل چندانی به پبشرفت کارشناسان ایرانی نداشتند و به همین علت کمی طول کشید تا ایرانی ها مسوولیت های آنها را بر عهده بگیرند.

با رخ دادن تحولات در صنعت نفت ایران بعد از سال 1357 و آغاز اعتصابات و بیرون رفتن خارجی ها از این صنعت، بسیاری از شاغلان خارجی از برمه و هند بار خود را بستند و به وطن خود بازگشتند. مسجد آنها نیز متروک شد و دیگر کسی به سراغ آن نرفت.

امروزه دیگر اثری از جمعیت قابل توجه رانگونی ها در آبادان نیست؛ اما تعدادی از آنها به دلیل ازدواج با ایرانی ها و یا دلایل دیگر در این شهر زندگی می کنند. برای آنها این مسجد، چیزی فراتر از یک نمازخانه یا عبادتگاه بود. مسجد رنگونی ها جایی برای تمامی هندی ها و برمه ای ها و تمام کشورهای هندی زبان بود و آدرس سرراستی برای آنها به شمار می رفت. تجمع رسمی برای بیشتر تصمیم گیری های موجود در میان هندی ها و همه همشهریان دور و نزدیک در این مکان صورت می گرفت و مسجد رنگونی ها محلی قابل اتکا برای همه مسلمانان دور از وطن محسوب می شد.

معماری مسجد رنگونی ها

همانگونه که اشاره کردیم، این مسجد ویژگی های معماری هندی را در خود دارد و نمایشی از فرهنگ این مردمان در ایران محسوب می شود. بنای مسجد، آجری است و از ملات آهک و گل محکم در ساخت آن استفاده شده است. می گویند که سازندگان، برخی مصالح مورد نیاز برای ساخت این مسجد از جمله رنگ‌های به کار رفته در نقش و نگارها، را از هند تامین کرده و در بنا به کار برده اند.

ساخت دو تونل هوا در زیر ساختمان مسجد یکی از شگفتی های آن است که از نفوذ رطوبت زمین به پایه‌های مسجد جلوگیری می کند. این مسجد دارای شبستان، حیاط اصلی و مأذنه است. در پیشانی سازه نقشینه‌ای مزین به آیه بسم الله الرحمن الرحیم و عباران لااله الا الله و محمدا رسول الله به چشم می خورد و در ادامه آن نام خلفای راشدین آمده است. خلفای راشدین اصطلاحی است که مسلمانان سنی برای اشاره به افرادی که پس از مرگ محمد (ص) به خلافت رسیدند، استفاده می کنند که عبارتند از: ابوبکر، عمر، عثمان و علی (ع).

استان: خوزستان
موقعیت جغرافیایی:  عرض: 30.3351096 و طول ,48.2779608
آموزش مشاهده موقعیت جغرافیایی در اپلیکیشن ایران آفلاین

منبع: wikipedia.org و karnaval.ir

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *