محوطه تاریخی چغازنبیل در استان خوزستان قرار دارد

این محوطه در جنوب‌غربی ایران، در 35 کیلومتری جنوب شرقی شهر باستانی شوش قرار گرفته است.

ساخت این شهر که حدود 1250 سال قبل از میلاد مسیح (ع) در دوران عیلامی‌ها آغاز شد، بعد از حمله آشوری‌ها ناتمام ماند.

محوطه تاریخی چغازنبیل
تاریخچه چغازنبیل

این نیایشگاه توسط اونتاش گال (پیرامون ۱۲۵۰ پ.م.)، پادشاه بزرگ ایلام باستان و برای ستایش ایزد اینشوشیناک، نگهبان شهر شوش، ساخته شده‌ است. مکان جغرافیایی زیگورات چغازنبیل در ۴۵ کیلومتری جنوب شهر شوش در نزدیکی منطقه باستانی هفت‌تپه است که از جاده شوش به اهواز  قابل دسترسی است. بلندی آغازین آن ۵۲ متر و ۵ طبقه بوده‌ است. امروزه ارتفاع آن ۲۵ متر بوده و تنها ۲ طبقه و نیم از آن باقی مانده‌ است.

«چغازنبیل» که نام باستانی این بنا است، واژه‌ای محلی و مرکب از دو واژه «چُغا» (در زبان لری به معنی «تپه») و زنبیل (به معنی «سبد») است که اشاره‌ای است به مکان معبد که تپه بوده و آن را به زنبیل واژگون تشبیه می‌کردند. این مکان نزد باستان‌شناسان به «دور-اونتش» معروف است که به معنای «دژِ اونتش»» است. زیگورات چغازنبیل امروزه در مرز منطقه عرب و لر زبان قرار دارد اما در گذشته‌های دورتر حوزه زندگی لرهای بختیاری بوده و واژه چغازنبیل در گویش لری به معنای تپه زنبیل شکل است. چون همان‌طور که گفته شد، برای سالیان طولانی این مجموعه زیر خاک مدفون بوده و شکل ظاهری آن فقط به صورت تپه بوده است.

این نیایشگاه توسط اونتاش ناپیراش (حدود ۱۲۵۰ پ.م)، پادشاه بزرگ ایلام باستان و برای ستایش ایزداینشوشیناک، الهه نگهبان شهر شوش، ساخته شده و در حمله سپاه خونریز آشور ناپال به همراه تمدن ایلامی ویران شد. سده‌های متمادی این بنا زیر خاک به شکل زنبیلی واژگون مدفون بود تا این که به دست ر.من کیریشمن فرانسوی در زمان پهلوی دوم از آن خاکبرداری شد.

معبد چغازنبیل چگونه کشف شد؟

در سال ۱۸۹۰ ژاک دمرگان، زمین‌شناس معروف گزارش داد که در ناحیه معروف به چغازنبیل معادن نفت وجود دارد. ظاهرا در نتیجه همین گزارش بود که شرکت نفت ایران به وجود آمد. در حدود ۵۰ سال بعد از آن تاریخ، مهندسانی که مشغول کار نفت در آن ناحیه بودند به باستان‌شناسی که در شوش کاوش می‌کردند آجری فرستادند که روی آن نوشته‌هایی بود و همین آجر موجب آغاز یک رشته کاوش‌هایی در چغازنبیل و منتهی به کشف آثار جالبی شد. بنابراین می‌توان گفت که نفتی‌ها دین خود را به باستان‌شناسان در این مورد ادا کردند.

گرچه خاکبرداری از این بنای محدب متقارن واقع شده در دل دشت صاف موجب تکمیل دانش دنیا نسبت به پیشینه باستانی ایرانیان شد، اما پس از گذشت حدود ۵۰ سال از این کشف، دست عوامل فرساینده طبیعی و بی‌دفاع گذاشتن این بنا در برابر آن‌ها، آسیب‌های فراوانی را به این بنای خشتی-گلی وارد کرده و خصوصا باقی‌مانده طبقات بالایی را نیز دچار فرسایش شدید کرده‌ است. چغازنبیل جزو معدود بناهای ایرانی است که در فهرست آثار میراث فرهنگی جهانی یونسکو ثبت شده است. در بعضی از کتب تاریخی نام قدیمی شوش، چغازنبیل نامیده شده است.

«Untash Napirisha»  این شهر در اوایل قرن ۱۳ قبل از میلاد توسط پادشاه ایلامی، اونتاش نپیریشا، ساخته شد و دوراونتاش (Dur  Untash)  نامیده می‌شد. دوراونتاش به معنای قلعه اونتاش است. در بعضی از متون میخی این شهر ال اونتاش   Al Untash  ذکر شده که به معنی شهر اونتاش است. در مرکز شهر، زیگورات عظیمی که به صورت معبدی مطبق است، بنا شده که امروزه دو طبقه از آن هنوز پابرجا است.

این معبد مطبق به دو تن از خدایان بزرگ ایلامیان یعنی اینشوشیناک و نپیریشا اهدا شده است. دورتا دور زیگورات را دیواری احاطه میکرده که در مجاورت آن در جبهه شمال غربی معابدی برای خدایان کریریشا، ایشنی‌کرب و هومبان بنا شده است.

معماری و بنای زیگورات چغازنبیل بر پایه تفکری مقدس شکل گرفته است. مهم‌ترین معبد شهر باستانی دوراونتاش، زیگوراتی است که در مرکز شهر قرار دارد.

این زیگورات وقف خدایان «اینشوشیناک» و «ناپیراشا» (گال) شده است. «گیرشمن»  باستان‌شناسی  که در چغازنبیل بسیار تحقیق  کرده بود، بر پایه تجربیات خود و شواهد موجود معتقد بود که این زیگورات در زمان آبادانی پنج طبقه داشته و ارتفاع آن حدود ۵۲ متر بوده که تنها ۵/۲ طبقه از آن با ارتفاع ۲۳ تا ۲۴ متر پابرجا است.

شواهدی در دست است که نشان می‌دهد شهر دوراونتاشی و زیگورات چغازنبیل پیش از آن که به تمامی ساخته و کامل شود، به دست (آشور بانیپال) پادشاه آشور تصرف و ویران شده است. چنان که همین شخص در کتیبه‌ای اظهار کرده است:

ترجمه کتیبه

من زیگورات شوش را که از آجرهایی با سنگ لاجورد لعاب شده بود، شکستم … معابد عیلام را با خاک یکسان کردم … شوش را تبدیل به یک ویرانه کردم … ندای انسانی و بانگ شادی به دست من از آنجا رخت بربست.

در سه سوی زیگورات چغازنبیل سه بنای کوچک آجری دایره‌ای شکل ساخته شده است که تنها یکی از آن‌ها که در سوی شمال غربی قرار دارد، به دست مرمتگران عضو هیئت کاوش فرانسوی شبیه به نمونه سالم شمال غربی بازسازی شد.

در این بازسازی تنها نیمی از بنا ساخته شد و از بازسازی نیمی دیگر صرف نظر شد. بنای شمال شرقی کاملا از بین رفته و تنها شالوده آن باقی مانده است.

رصدخانه خورشیدی مجاور زیگورات چغازنبیل

البته بی‌گمان احتمال «پایه مجسمه» بودن این بنا منافاتی با کاربرد تقویمی آن ندارد. از دیدگاه ما این سه بنا که روی هم مجموعه واحدی را تشکیل می‌دهند، یک رصدخانه خورشیدی یا تقویم آفتابی برای سنجش گردش خورشید و به تبع آن نگه داشتن حساب سال و سال‌شماری و استخراج تقویم و تشخیص روزهای اول و میانی هر فصل سال یا اعتدالین بهاری و پائیزی و انقلاب‌های تابستانی و زمستانی بوده است.

در واقع شکل خاص این طاق‌نماها با چند قوس یا ردیف پشت سر هم به ترتیب کوچک می‌شوند و در آیین معماری باستان جایگاه ویژه‌ای داشتند که هر چند در آغاز برای کاربرد ویژه آفتاب‌سنجی آن ساخته می‌شدند، اما به زودی به عنوان طرحی تزئینی در بسیاری از بناها و به خصوص در دروازه ورودی آن به کار گرفته شد.

در چغازنبیل آجرهای سازنده این آفتاب‌سنج‌ها اختصاصا برای همین کاربرد طراحی و قالب‌ریزی شده‌اند و دارای شکل خاص هشت ضلعی هستند. روی شش ضلع بیرونی یک رج از این آجرها، کتیبه‌ای به خط و زبان عیلامی نگاشته شده است:

من اونتاش گال، پسر هومنانومنا، شاه انزال و شوش، من در اینجا بنای محترمی ساختم، یک (سیان کوک). در سال‌ها و روزهای پرشمار پادشاهی طولانی به دست آوردم. من بنا کردم یک (شونشوایرپی). من برای خدای گال و اینشوشیناک (سیان کوک) ساختم.

معنای دو واژه مهم و کلیدی (سیان کوک) siyan kuk و (شونشووایرپی) shunshu irpi مشخص نشده است. م. ج. استو از سیان کوک و معنای احتمالی (دیدگاه چشم انداز، دیدارگاه) نام می‌برد steve T o.82 و به گمان ما تا حد زیادی به معنای حقیقی آن که مفهوم (رصد گاه) و (رصد خانه) را می رساند، نزدیک شده است. کاربرد این بنا صحت این نام‌گذاری را تایید می‌کند.

همان‌طور که در طرح آفتاب‌سنج‌ها دیده می‌شود، تغییرات زاویه بین گوشه‌های آفتاب‌سنج‌ها با تغییرات زاویه طلوع خورشید در آغاز هر یک از فصل‌های سال برابر است. به عبارت دیگر این آفتاب‌سنج‌ها به گونه‌ای طراحی و ساخته شده‌اند که بتوان هنگام طلوع یا غروب خورشید با مشاهده سایه‌های متشکله از آن، آغاز یا میانه هر یک از فصل‌ها که مطابق با اعتدال‌های بهاری یا پائیزی و انقلاب‌های تابستانی و زمستانی است، تشخیص داد.

مصالح به کار رفته در چغازنبیل

در معمارى ایرانی، آجر تنها پرکننده  جرزها و پوشاننده احجام و جداکننده آن‌ها از یکدیگر نیست. بلکه به عنوان یک عنصر کامل در معمارى ایران به کار رفته است. اولین شیوه تهیه خشت مربوط به سال‌هاى پیش از هزاره ششم ق.م است. به کارگیرى آجر در شوش و تپه سیلک کاشان نیز نشان‌دهنده استفاده از این عنصر در زمان خود است. در معبد چغازنبیل نیز به آجرهایى برمى‌خوریم که به عنوان کتیبه به دیوار نصب شده‌اند. ساکنان سرزمین ایران نقش تعیین‌کننده‌اى در پیشبرد به کار گرفتن فن آجر داشته‌اند.

 

عمده مصالح مجموعه چغازنبیل خشت است؛ به همین خاطر از پوشش آجری با هدف حفاظت از حجم‌های زودفرسای خشتی، به ویژه در مورد زیگورات استفاده زیادی شده است. در واقع از هزاران آجر پخته شده و کتیبه‌دار، زیگورات را تزیین می‌کردند؛ آجرهای لعاب‌دار، ملات قیر طبیعی، اندودهای گچی، تزیینات شیشه‌ای و گل میخ‌های سفالین استفاده زیادی شده است. همچنین طی حفاری‌های به عمل آمده، مجسمه‌های سفالین و لعاب‌دار گاوهای نر که از دروازه‌های ورودی به بنای زیگورات محافظت می‌کردند، به دست آمده است. در نزدیکی معابد هیشمیتیک و روهوراتیر کوره‌ای یافت شده که به منظور پخت سفالینه‌ها به کار می‌رفته است.

سنگ‌نگاره یادبود اونتاش ناپیریشا از آثار باستانی دوره عیلام است. روی این سنگ‌نگاره باستانی نقش زنی حک‌ شده است که دم ماهی دارد و مارهایی را در دستان خود گرفته است. این اثر مربوط به دوره عیلامی میانه و دودمان ایگی هالکید سال ۱۳۰۰ تا ۱۳۴۰  پیش از میلاد است. این یادبود در سده دوازده پیش از میلاد از چغازنبیل به شوش آورده شده است. اثر مذکور نیز همچون بسیاری از آثار بی‌نظیر کشف شده از سایت‌های تاریخی ایران در موزه لوور قرار دارد. ولی آنچه که در جای جای ایران وجود دارد و تمدن پیش از تاریخ ایران را در همه جا بیان می‌کند، هرگز ربودنی نیست.

استان: خوزستان
موقعیت جغرافیایی:  عرض: 32.009052 و طول 48.521563
آموزش مشاهده موقعیت جغرافیایی در اپلیکیشن ایران آفلاین

منبع: seeiran.ir و kojaro.com

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *