حَمّام گَنْجْعَلی‌خان یکی از بناهای مجموعه گنجعلیخان در شهر کرمان است که در سال ۱۰۲۰ ه ق(۱۶۱۱ میلادی) ساخته شده‌است. گنجعلی بیک ملقب به گنجعلیخان از حاکمان کرمان در زمان شاه عباس بود که کارهای عمرانی مهمی در کرمان انجام داده‌است. او برای اینکه در وسط شهر تفرجگاه‌های عمومی وجود داشته باشد، ابتدا یک میدان بزرگ ایجاد کرد. این میدان که بیش از صد متر طول و پنجاه متر عرض دارد از چهار طرف با بناهای اختصاصی شامل مدرسه، مسجد، بازار و حمام (۱۰۲۰ ه. ق)، چهارسوق، آب‌انبار و ضرابخانه محصور شده و یک مجموعه عالی از آثار عمرانی عصر صفوی است. معمار آن استاد سلطان محمد معمار یزدی می‌باشد.

موزه مردم شناسی حمام گنجعلیخان
موزه مردم شناسی حمام گنجعلی خان

 

گنجعلی خان کیست؟

گنجعلی خان از حکام مشهور زمان شاه عباس صفوی است که از سال ۱۰۰۵ تا ۱۰۳۴ هجری قمری (حدود 975 تا 1004 خورشیدی) بر کرمان حکم می راند. شاه عباس احترام زیادی برای او قایل بود و همیشه وی را بابا خطاب می‌کرد. گنجعلی خان در راستای آبادانی منطقه، بناهای زیادی را در آن احداث کرد که از جمله آنها می توان به مجموعه گنجعلی خان در داخل شهر کرمان و رباط زین‌الدین (کاروانسرای گنجعلیخان) در راه یزد- کرمان، حوض خان در راه کرمان – مشهد و تعدادی قنات در شهر کرمان اشاره کرد که بیشتر آنها در لشکرکشی‌های آقا محمدخان صدمات جبران ناپذیری دیده اند.

تاریخچه حمام گنجعلی خان

هنگامی که گنجعلی خان بر تخت حکومت کرمان تکیه زد، تصمیم به انجام کارهایی در راستای آبادانی شهر گرفت. او برای ایجاد یک تفرجگاه عمومی در وسط شهر کرمان، میدانی بزرگ با بیش از 100 متر طول و 50 متر عرض ساخت. او این میدان را از چهار طرف با بناهای اختصاصی شامل مدرسه، مسجد، بازار و حمام، چهارسوق، آب‌انبار و ضرابخانه محصور کرد و مجموعه ای عالی را به وجود آورد. ساخت بناهای این مجموعه به تدریج صورت گرفت و حمام نیز در سال 989 خورشیدی در مسیر اصلی بازار کرمان و جنوب مجموعه گنجعلی خان ساخته شد.

مردم تا سال ۱۳۱۶ خورشیدی از این حمام استفاده می کردند. در سال 1347 این بنا مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت و به موزه مردم شناسی تبدیل شد تا به عنوان یک جاذبه گردشگری مطرح شود.

معماری حمام گنجعلی خان

حمام گنجعلی خان اثری به جا مانده از حاکم کرمان است؛ اما به نظر می‌رسد علیمردان خان، پسر وی شکل امروزی را به آن داده است. استاد سلطان محمد معمار یزدی ساخت این حمام را بر عهده داشته و خوشنویسی آن کاری از علیرضا عباسی است. حمام ۶۴ متر طول و 20 متر عرض دارد و مساحتش به ۱۲۸۰ متر مربع می رسد. سردر، دالان ورودی، رختکن، هشتی حدفاصل گرمخانه، خزینه، چال حوض، بخش خصوصی و تون از جمله قسمت های این حمام هستند که البته در بسیاری از حمام های تاریخی دیگر نیز به چشم می خورند.

بررسی ها نشان می دهند که آب حمام با استفاده از لوله از قنات نزدیک میدان مجموعه گنجعلی خان تامین می شد. این حمام تلفیق هنر معماری و کاربرد مصالح گوناگون با فضایی متناسب و مردم وار را به تصویر می کشد. معماری مردم وار به ساخت و ساز با اجزا و اندازه های متناسب با نیازهای انسانی اشاره دارد.

ویژگی های مهم معماری به کار رفته در این حمام عبارتند از:

به کارگیری کاشی های معرق، هفت رنگ و کاشی های خشتی، با تصویر انسانی

بهره‌گیری از آب قنات و شبکه آبرسانی به خزینه، گرمخانه، سربینه، حوض ها، حوضچه‌ها و فواره‌های متعدد آنها

نحوه گرم کردن هوای داخل حمام و چگونگی آب بندی مخازن آب و گرم کردن آب

ارتفاع کم و باریک و طولانی بودن راهروها و ارتفاع زیاد رختکن

شکل و تزیینات هشتی‌های میانی و سردرها

طراحی ورودی ها و خروجی ها متناسب با فضا

گود بودن حمام و ضد زلزله بودن و کاهش ارتعاشات لرزشی به دلیل قرارگیری در درون زمین

نورپردازی و تامین گرما

نور فضاهای درون حمام، از سقف تامین می شود؛ نورگیرها در مرکز یا دورادور سقف ها تعبیه شده اند و با هندسه سقف، هماهنگی دارند. همین امر موجب شده تا سقف نورانی تر جلوه کند و سایه – روشن زیبایی بر روی آن ایجاد شود. وجود حوض آب زیر این نورگیرها، زیبایی فضا را دو چندان می کند. در نورگیرهای سقف، از گل جام (شیشه های رنگی) یا معقلی استفاده شده‌ است تا علاوه بر هدایت نور خورشید به داخل فضاها، هم از اشراف و دید جلوگیری کرده و هم موجب تنظیم حرارت گرمخانه شود.

گرمای حمام را از طریق تون تامین می کردند؛ مجموعه راهرو، اتاقک و ظرفی مسی در کف و زیر خزینه که به آن تون، گلخن، تیون یا پاتیون می گویند. در کف و مرکز خزینه ظرفی مسی به شکل گودالی کوچک کار می گذاشتند. در زیر این ظرف اتاقکی وجود دارد که از طریق راهرویی به بیرون از حمام راه پیدا می کند. شخصی به اسم “تون تاب” در فواصل زمانی منظم هیزم و بوته ها را در تون می افروخت تا آب داخل خزینه گرم بماند.

دود و دم سوختن تون ابتدا از گربه روهای کف حمام می گذشت. گربه روها سوراخ های هواکش زیر کف گرم‌خانه هستند که دالان های مختلفی دارند. دود و آتش پس از عبور از آنها از طریق دودکش خارج می شدند. در واقع گربه‌روها نقش رادیاتور را در فضای حمام داشتند و عبور دادن دود تون از گربه روها موجب گرم شدن کف حمام می شد.

نظرات خارجی ها در باره حمام گنجعلی خان

گردشگران بسیاری از آن سوی مرزها به ایران وارد می شوند تا از دیدنی های فاخر آن بازدید کنند. در اینجا می خواهیم به سایت تریپ ادوایزر سری بزنیم و نظرات این گردشگران را در مورد حمام گنجعلی خان بدانیم:

گردشگری از فرانسه | 14 فروردین 1397

از دست نده

یک مثال واقعی از حمام های قرن 18 و 19. به راحتی می توانید این اثر را در خیابان اصلی بازار بیابید. دنیایی واقعی و رنگارنگ با رستوران های با کیفیت در اطراف. این جاذبه ارزش دیدن دارد.

گردشگر انگلیسی | 30 بهمن 1396

کاروانسرا و حمام ارزش دیدن دارند

این تنها بخشی از یک مجموعه بسیار بزرگ است که چندین قسمت دارد. کاروانسرا و حمام در این مجموعه ارزش دیدن را دارند چرا که با دیدن آنها حال و هوای زندگی در گذشته را لمس می کنید.

گردشگری از هلند | 19 بهمن 1396

بهترین حمامی که در ایران دیدم

در این بنا مجسمه هایی قرار دارند که دیدن شان لذت بازدید از این حمام را چندین برابر می کند. خیلی جالب است که ببینی مردم در گذشته چه می کردند. نکته مثبت این است که اطلاعات انگلیسی را نیز در حمام می بینید.

گردشگر استرالیایی | 16 آبان 1396

حیرت آور

این مکان بسیار زیبا بود؛ حمامی دیگر در ایران با زیبایی های باور نکردنی. کاشی کاری این بنا منحصر به فرد است! من راهروهای پر پیچ و تاب این مکان را دوست داشتم؛ در حالی که در آنها قدم می زنید با زیبایی های تازه شگفت زده می شوید. دیدنی های بسیاری در این مکان وجود دارد پس در بازدید عجله نداشته باشید.

گردشگری از فنلاند | 13 آبان 1396

مجموعه تاریخی و حمام قدیمی

منطقه ای بزرگ با چند اثر جالب توجه و دیدنی. حمام بسیار زیبا بود و وجود مجسمه ها در آن باعث می شد حس و حال واقعی تری را تجربه کنید. در این حمام می توانید ساختار طبقاتی جامعه ایرانی را در قرن 20 مشاهده کنید. در کنار حمام یک رستوران خوب وجود دارد.

 

 

استان: کرمان
موقعیت جغرافیایی:  عرض: 30.2901832 و طول ,57.0784683
آموزش مشاهده موقعیت جغرافیایی در اپلیکیشن ایران آفلاین

منبع: wikipedia.org و karnaval.ir

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *