حرا، نام جنگل‌های شگفت‌انگیزی است که تفاوتی بارز با تمامی جنگل‌هایی دارد که تا کنون دیده‌اید. ریشه درختان جنگل‌های حرا در آب است و در هنگام مد، شما درختانی را مشاهده خواهید کرد که سر از آب بیرون آورده‌اند، انگار که واقعا درختانی هستند که در آب غوطه‌ور و معلق هستند.

در تنگه خوران، بین جزیره قشم و بخشی از استان هرمزگان (فاصله بین شمال جزیره قشم و بندر خمیر) جنگل حرا در گستره‌ای معادل 200 کیلومترمربع پدید آمده که از تنوع زیستی بالایی برخوردار است. جنگل حرا به دلیل مساعد بودن شرایط اکولوژی، زیستگاهی امن برای پرندگان مهاجر همچون حواصیل بزرگ، اگرت بزرگ، اگرت ساحلی، حواصیل هندی، کفچه نوک‌تیز، سلیم خاکستری، گیلانشاه، کاکائی و …. از مناطق گرمسیری است.

به روایتی این گیاه اسطوره‌ای، از اشک چشم آدم روییده است. درختان حرا آب‌شور زی هستند که هنگام مد آب دریا تا گلوگاه در آب فرو می‌رود. با خاصیت تصفیه‌ای که در پوست درخت حرا وجود دارد، بخش شیرین آب دریا را جذب و نمک آن را دفع می‌کند. درخت حرا در حقیقت یک کارخانه آب شیرین کن طبیعی و خدادادی است.

 

تصور همه از جنگل، منطقه ای با انبوه درختان است که به واسطه حضور آب، بستری مناسب برای رشد گیاهان دارد. در جنوب ایران، این مناطق به شکلی متفاوت و در میان آب های شور شکل گرفته اند تا معجزه ای در این گوشه از سرزمینمان باشند. قشم یکی از جلوه گاه های این جنگل هاست که با نام حرا شناخته می شوند و بسیاری را برای دیدنشان به این جزیره می کشانند. کسی دقیقا نمی داند که حرا به چه معناست اما برخی از بومیان قدیم قشم بر این باورند که چون در گذشته درختان اینجا را هرس می‌کردند به آن جنگل هرس و سپس جنگل حرا گفتند و تا به امروز آن را به همین نام می خوانند.

درختان این جنگل، آب شور دریا را برای خودشان شیرین می کنند و همین رمز پایداری آنها در این شرایط است. در وجود درخت حرا، خاصیت تصفیه‌ای نهفته است که همچون یک کارخانه آب شیرین‌کنِ طبیعی و خدادادی عمل و آب دریا را جذب و نمک آن را دفع می‌کند. درختان حرا در هر فصلی از سال تنها به رنگ سبز دیده می شوند و استوار در میان آب می ایستند و زینت بخش این گوشه از سرزمینمان می شوند.از چهارهزار میلیار هکتار وسعت جنگل های دنیا تنها ۱۵ میلیون هکتار آن از جنگل های حرا تشکیل شده اند که ۲۲۰۰۰ هکتار آن در ایران است.

حرا در ۸ منطقه حفاظت شده ایران و در سواحل خلیج فارس و دریای عمان وجود دارد که کناره‌های شمالی و غربی جزیره قشم و جنگل نای بند استان بوشهر از مهم ترین آنها می باشند. این نوع جنگل در بسیاری از نقاط جنوبی ایران در استان های هرمزگان، بوشهر و سیستان و بلوچستان دیده می شود اما بهترین نوع حرا از نظر رشد ارتفاع و انبوهی در ناحیه قشم و در میان بندر پل و بندر خمیر به چشم می خورد و در فاصله ۶۰ کیلومتری شهر قشم و در مناطق باتلاقی و تالابی حاشیه شمال غربی جزیره قشم قابل مشاهده است.

مساحت کل جنگل‌های حرا در هرمزگان ۷۵۰۰ هکتار است که ۲۴۰۰ هکتار آن در حوزه جزیره قشم قرار دارد. این جنگل از بندر لافت تا روستای طبل در نواری به عرض ۵۰ تا ۵۰۰ متر کشیده شده و محدوده‌ای برابر ۱۵۰ کیلومتر را دربر گرفته است و زیباترین قسمت آن در مثلث بندر لافت، منطقه گازی گورزین و روستای کوران به چشم می خورد. جزایر کوچک و بزرگی نیز در آب تشکیل شده و جنگل زیبا و شگفت انگیز حرا را در خود جای داده اند که در میان آنها جزایر زمرد، نگین و مروارید وسعت بیشتری از دیگر جزیره های به وجود آمده در گستره حرا را دارند.

 

 

نگاهی نزدیک تر به پوشش گیاهی حرا

چهار عامل حرارت، شوری دریا، جریان های ملایم دریایی و جنس خاک تعیین کننده نحوه پراکنش جنگل های حرا هستند اما ویژگی های جنگل های حرا یا مانگرو بستگی خیلی زیادی به شرایط اقلیمی، شکل زمین در اراضی ساحلی، دامنه جزر و مد، نوع خاک و جریان آب شیرین دارد. همین مسئله سبب می شود که این جنگل ها از نظر ترکیب گونه ای، تفاوت های زیادی با یکدیگر داشته باشند اما جنگل های حرای جنوب کشور ما بر خلاف اغلب جنگل های مانگرو جهان هستند و تنها از یک گونه و به ندرت از دو گونه تشکیل شده اند که در ادامه به آنها می پردازیم:

۱- حرا

حرا نام درختی از جامعه گیاهی مانگرو است که معرف اکوسیستم خاص در مناطق استوایی می باشد. این اکوسیستم از تجمع بسیار ویژه‌ای از گیاهان و جانوران در سواحل پستِ خورها، دلتاها، برکه‌ها و سواحل دریاها حاصل می شود و در عین حال معرف درختان و درختچه‌های این گونه از اکوسیستم‌ها نیز می باشد. مانگرو گیاهانی یک پله یا دو پله هستند که به صورت درخت یا درختچه دیده می شود و شاخه های اصلی و فرعی زیادی را تولید می نمایند. همه ی این گیاهان دارای چنین صفات مشترکی هستند:

در نواحی گرمسیری زندگی می‌کنند.

دارای شاخ و برگ ضخیم هستند .

فرم ریشه آنها دارای حالت خاص خود می‌باشد .

در مقابل شوری خاک و نوسان های درجه حرارت مقاوم هستند .

درخت حرا از تیره شاه پسند و شوره زی است و بر دریا و آب شور زندگی می کند. این جنگل ها طی میلیون ها سال شکل گرفته و موفق به سازگاری با آب شور دریا و سواحل جزر و مدی شده اند. این گیاهان قادر به ادامه حیات در دمای کمتر از ۵ درجه سانتی گراد نیستند و شوری بین ۲۰ تا ۳۲ در هزار، بهترین شرایط را برای رشد آنان فراهم می کند.

حرا برگ هایی با ظاهر بیضی شکل و قاعده‌ای باریک دارند و به شکل دوک به نظر می رسند. رنگ سبز و براق این گیاهان بسیار جالب توجه می باشد و پشت برگ های آنها نیز سفید یا خاکستری رنگ است. طول این برگ ها به حدود ۵ تا ۵/۷ سانتی‌متر می رسد و خود درخت در اندازه های ۳ تا ۶ متر دیده می شود.

گل طلایی این درخت بسیار ریز و کوچک و دارای ۴ گلبرگ است و هر گلبرگ بیشتر از چند میلی متر طول ندارد اما عطر شیرین و خنک آن تا شعاع چند متری به مشام می رسد. این گل ها در اواخر تیر و اواسط مرداد دیده می شوند و غذای مطلوبی برای زنبورهای عسل و پرندگان به شمار می روند.

میوه حرا، به شکل بادام است و به یک خامه باریک منتهی می‌شود. این میوه ها که در تابستان دیده می شوند، پس از مدتی جوانه‌ زده و به داخل آب می افتند. سپس در خاک های ساحلی ریشه دوانده و رشد می کند. به همین علت هر درخت حرا خود به منزله خزانه ای مهم و ارزشمند برای تولید درختان دیگر است. مردم محلی به این میوه ها  خرک یا کنگ می گویند. این میوه به رنگ سبز، زرد و سپس سیاه در می آید و داخل آن بر روی درخت جوانه می زند. وقتی که از درخت جدا می شود با جذب آب در هر جایی از جنگل که متوقف گردد، در همانجا می ماند و رشد می کند و به عنوان یک درخت تازه قد می کشد.به همین دلیل تولید مثل و تکثیر این گیاه یکی از شگفتی های آن است. دانه این گیاه بر روی درخت مادر می‌روید و تولید نهال می کند، سپس از درخت جدا شده و داخل مرداب می‌افتد و رشد خود را ادامه می دهد.

ریشه های اصلی این درخت کوتاه و کم عمق اند و شکل منظمی ندارند اما باز هم جالب و زیبا به نظر می رسند و به هنگام جزر دریا به خوبی نمایان هستند. از ریشه های اصلی، ریشه های فرعی و باریک و عمودی اسفنجی شکلی به سمت بالا منشعب می شوند که به طور متوسط تا ۳۰ سانتی متر از سطح زمین بالاتر می روند. ریشه های هوایی، به تدریج دور درخت را می پوشانند تا امکان زیستگاهی باتلاقی را برای این گیاه فراهم کنند. راز حیات این گیاه در همین ریشه ها است که از شوری آب می کاهند تا امکان تغذیه گیاه از آب بسیار شور دریا برای آن میسر شود.

در این ریشه ها، چیزی به نام پنوماتوفِر وجود دارد که در شرایط غرق شدن در آب به هنگام مد اکسیژن آب به گیاه می رسانند. پنوماتوفر‌ها دارای عدسک هایی هستند که که با باز و بسته شدن خود، فقط اجازه ورود اکسیژن آن را به درون ریشه می دهند.

این گیاه در بندرعباس حرا، در بلوچستان تمر، در بوشهر گُرم و در بعضی از نقاط، تول خوانده می‌شود و به عربی نیز آن را شوری و شوره می نامند. نام علمی این گیاه Avicennia Marina است و گفته می شود که لینه، زیست شناس نامی جهان، به افتخار حکیم و فیلسوف بزرگ ایرانی (ابوعلی سینا) چنین نامی را بر آن نهاده است. برخی نیز این درخت را معجزه می دانند و معتقدند این گیاه از اشک چشم آدم روییده است.

برخی نیز می گویند که این درخت سوغات یک ایرانی از هندوستان می باشد. او این درخت را به ایران آورده و در نزدیکی بندر لافت قشم کاشته است. عده ای عقیده دارند این درختان طی سالیان دراز تکامل یافته و از دست آسیب های انسانی، به بستر گلی سواحل و آب شور دریا پناه برده اند.

از نظر علمی این گیاهان در دوره ائوسن و الیگوسن یعنی در حدود ۳۰ تا ۴۰ میلیون سال پیش به وجود آمده اند و امروزه در مناطق گرمسیری در اطراف اقیانوس هند، آرام ،اطلس و نواحی گرمسیری آمریکا، مکزیک و جنوب شرقی آفریقا، استرالیا، زلاندنو و آسیای شرقی دیده می شوند. در ایران نیز ۸ منطقه حفاظت شده بین المللی، میزبان این درختان می باشند.

 

2-  چندل

البته حرا تنها گیاه موجود در جنگل حرا نیست بلکه در میان آنها درخت چندل نیز به چشم می خورد که گاهی به اشتباه همان حرا در نظر گرفته می شود. چندل گونه ای از گیاهان است که مانند حرا بیشتر در مناطق گرمسیری و نیمه‌گرمسیری می‌روید.

این گیاه، درختی همیشه سبز و دریازی است که ارتفاعی بین ۱۰ تا ۱۵ متر در سواحل دریا دارد و دارای رشدی متوسط می باشد. ریشه های این درخت از تنه اصلی و یا شاخه های بزرگ و قطور فرعی شکل می گیرند و از روی ساقه ها به صورت کمانی به داخل زمین فرو می روند. برگ‌های چندل به صورت بیضی، چرمی شکل و نوک دار هستند و حدود ۱۲ سانتیمتر طول و ۶ سانتیمتر عرض دارند.

در فصل زمستان گل های سفید یا زردرنگی به صورت خوشه ای و بلند و باریک بر روی درخت نمایان می شوند و چهره ی متفاوتی به آن می دهند. میوه این گیاه قهوه ای و بیضی شکل و یا گلابی شکل است و در فصل بهار می رسد و قابل خوردن می شود.

کاربرد و فواید درختان جنگل حرا

این درخت برای ساکنان بومی نقشی حیاتی دارد و در زمینه های تامین غذا و علوفه دام، تولید چوب، تولید ذغال، تهیه خمیر کاغذ، تولید عسل ، تولید ابریشم مصنوعی، تولید الکل و شکر، مصارف پزشکی، صنایع کبریت سازی، درمان بیماری های پوستی شایع در هرمزگان و … به کار می رود.

میوه و برگ این درختان حرا نوعی داروی گیاهی هستند و ریشه های آنها به منزله سدی طبیعی، از این دیار در برابر فرسایش و ویرانی تاسیسات ساحلی توسط امواج و طوفان‌های دریایی محافظت می کند. پوست حرا بر باسیل هانزن که موجب جذام می گردد، تاثیر به سزایی دارد و شیره درون آوندهای آن بر بیماری خشکی پوست موثر است. در صنعت از تانن موجود در حرا، برای تولید جوهر مازو استفاده می گردد و چسب تخته و خمیر چوب از دیگر مصارف صنعتی آن می باشد.

اولین دهل قشم از تنه درختان حرا

درختان حرا آن قدر عمر می‌کنند که تنه هایشان بسیار محکم می گردند و به همین دلیل زمانی که تکنولوژی خالی کردن داخل چوب وجود نداشت، از آن برای ساخت دهل استفاده می نمودند. مردم دو سر چوب تنه های این درخت را برش زده و می بستند و آن را به دهل تبدیل می کردند. اولین دهل در جزیره قشم با چوب همین درختان ساخته شده و به همین دلیل اهمیت این درختان نزد مردم بسیار است.

چوب این درختان دود سیاه ندارد و به سبب جذب آب نمک و مواد چربی، گزینه ی خوبی برای تهیه ذغال به شمار می روند. همین مرغوبیت سبب شده بود تا در گذشته این چوب ها به قطر فرستاده شوند اما امروزه جلوی این کار گرفته شده است.

عسل حرا کیلویی ۷۰۰ هزار تومان

عسلی که ار حرا به دست می آید یکی از مرغوب ترین عسل ها و مفید ترین آنهاست. در امارات برای خرید هر کیلو از این عسل حدود ۷۰۰ هزار تومان می پردازند و مردم قشم آن را با قیمت حدود ۳۵۰۰۰۰ تومان تهیه می کنند. بهترین استفاده ی این عسل نیز مالیدن آن به روی صورت و به عنوان ماسک است.

لاغری با گل و لای حرا

سالها پیش وقتی خبری از روش های موسوم امروزی برای لاغری نبود مردم آب و گل این منطقه را برای لاغر شدن استفاده می‌کردند. آب و گل جنگل حرا نمک و آهک دارد و از نظر مردم برای تناسب اندام می توان از آن استفاده نمود. مردم گل این جنگل را به تن خود می مالیدند و نیم ساعت در آب آن به شنا می پرداختند تا تاثیر آن را ببینند.

 

استان: هرمزگان
موقعیت جغرافیایی:  عرض: 28.644668 و طول 52.68647
آموزش مشاهده موقعیت جغرافیایی در اپلیکیشن ایران آفلاین

منبع:  ، karnaval.ir و dalahoo.com

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *