باغ فین کاشان، نام یک باغ ایرانی است که حمام فین نیز در آن قرار دارد. مکان نامبرده جایی است که ناصرالدین‌شاه، در سال ۱۸۵۲ میلادی صدراعظم خود امیرکبیر را در آن به قتل رساند. سابقه و قدمت باغ فین و بناهای آن به دوره صفویه بازمی‌گردد. وسعت باغ بالغ بر ۲۳ هزار مترمربع و شامل یک حیاط مرکزی است که به وسیله دیوار، بارو و برجهای استوانه شکل محصور شده‌است. در مقایسه با بسیاری از باغ‌های ایرانی مشابه، باغ فین با آب قابل توجهی مشروب می‌شود. این باغ تاریخی یکی از پربازدیدترین مکان‌های گردشگری در استان اصفهان است به قسمی که عنوان پربازدیدترین اثر تاریخی این استان در نوروز ۱۳۹۷ را به دست آورد.

باغ فین و مجموعه بناهای آن در کاشان، باغ فین واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۵ آذر ۱۳۱۴ با شمارهٔ ثبت ۲۳۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است؛ و چند سال است که به ثبت جهانی یونسکو نیز رسیده‌است

درختان سرو کهنسال باغ فین

تاریخچه

برخی منابع تاریخی قدمت این باغ را به دوران سلطنت آل‌بویه می‌رسانند. به استناد این منابع، زلزله مهیب سال ۱۵۷۳ میلادی باعث تخریب کلی باغ شد. بقایای باغی در چند صد متری باغ فین (باغ نو) موجود است که به باغ کهنه معروف است. باغ کهنه در دوره ایلخانان مغول بیشترین گسترش را یافته بوده‌است.به هرحال ساختمان باغ فین فعلی به دوران شاه عباس بزرگ نسبت داده شده و میراث فرهنگی ایران طراح باغ را غیاث‌الدین جمشید کاشانی می‌داند. با این وجود منابع دانشگاهی طراح باغ را شیخ بهایی معرفی می‌کنند.

درباره ی قدمت باغ فین حرف و حدیث بسیار است؛ برخی قدمت اولیه باغ را به زمان اردشیر بابکان، بنیان گذار سلسله ساسانی، نسبت می دهند اما برای اولین بار در منابع تاریخی، در زمانی از این باغ سخن به میان آمده که مربوط به زمان عبور یعقوب لیث صفاری، بنیان گذار سلسله صفاری،  همراه با لشکر عرب از بیابان های مرکزی ایران است و از وجود چشمه و باغ در ناحیه ای کویری خبر می دهد. 

برخی دیگر از کارشناسان بر اساس منابع تاریخی، قدمت باغ فین را مربوط به دوران سلطنت آل‌بویه می دانند. بعضی نیز وجود باغ فین و توسعه و پیشرفت آن را به دوران ایلخانی منسوب کرده اند و یاقوت حموی، جغرافیدان و تاریخ نویس مشهور قرن هفتم هجری قمری، نیز از گشت و گذار مردم کاشان در اطراف باغات فین سخن به میان آورده است.

در سال ۹۵۱ هجری شمسی و در اواخر دوران شاه طهماسب، دومین پادشاه سلسله صفوی، زلزله‌ای مهیب رخ می دهد و صدماتی جدی را به باغ وارد می کند. امروزه بقایای به جا مانده از آن زلزله در چند صد متری باغ فین امروزی وجود دارد و به باغ کهنه معروف است. پس از مرگ شاه طهماسب، دو تن از خاندان صفوی شامل شاه اسماعیل دوم، و محمد خدابنده پدر شاه عباس به حکومت رسیدند و با حکومت ضعیف خود باعث شدند تا چندین سال حکومت کاشان در دست ترکمنان بیفتد و خرابی های بسیاری به بار آید.

شاه عباس یکم، نامدارترین و پنجمین پادشاه صفوی، پس از رفع فتنه ترکمن ها، دستوراتی را در جهت عمران و آبادانی کاشان و تدارک وسایل توسعه و ترقی صنایع محلی و بهبود اوضاع عمومی صادر کرد و آقا خضرنهاوندی، حاکم کاشان، مامور اجرای آنها شد.

در همین دوران بود که بنای باغ فین امروزی گذاشته شد و به باغ فین نو معروف گردید. برای این باغ نو، زمینی نورگیر به ابعاد ۱۵۷ متر طول شرقی و غربی و ۱۴۲ متر عرض شمالی و جنوبی انتخاب و حصاربندی شد. در چهار گوشه این زمین برج های گرد و مرتفعی بنا کردند و در فاصله میان هر دو باغ قدیم و جدید هم، خیابان و میدان پهناوری جهت چوگان بازی و قپق اندازی و انواع مسابقه و بازی ها احداث شد.

بر سر اینکه چه کسی طراحی باغ را انجام داده اتفاق نظری وجود ندارد. میراث فرهنگی، غیاث‌الدین جمشید کاشانی (۲) را به عنوان طراح این باغ معرفی می کند اما منابع دانشگاهی و برخی کارشناسان طراح باغ را  شیخ بهایی (۳) می دانند.

شاه عباس برای رفع خطر سیل، سدی مستحکم با سنگ و ساروج در حدود یک کیلومتری جنوب باغ، ساخت که هنوز هم پابرجاست.

حسن نراقی در کتاب آثار تاریخی شهرستان های کاشان و نطنز درباره عهد شاه عباس چنین می گوید:

شاه عباس چون بنای سالخورده و ویران گشته فین را درخور همسری با چشمه سلیمانیه و همت والای خود نمی دید، از این رو طرح کاخ جدیدی بدین گونه پی افکنده شد. مظهر آب روان چشمه را قریب ۵۰۰ متر بالاتر از باغ قدیم، یعنی در مکان چشمه کنونی، قرار داد و باغشاه جدید را در محدوده زمین های نورگیر به ابعاد ۱۵۷ متر طول شرقی و غربی در ۱۴۲ متر عرض شمالی و جنوبی حصار بندی کرد و در چهارگوشه آن برج های گرد و مرتفعی بنا کرد و…

پس از مرگ شاه عباس یکم، کار ساخت و توسعه باغ نو در دوره شاه صفی و شاه‌عباس دوم، ششمین و هفتمین پادشاه دودمان صفوی، نیز ادامه یافت و بنا به اوج شکوه رسید. طبقه فوقانی بنای شترگلویِ (۴) صفوی در زمان شاه صفی و با چوب و آهن ساخته شد تا امکان تماشای مناظر اطراف از بلندترین نقطه برای وی فراهم شود.

بناهایی همچون سردر ورودی، کوشک صفوی و یکی از حمام‌ها که در ادامه از آنها سخن می گوییم در این دوره ساخته شدند. شاه سلیمان، هشتمین پادشاه دودمان صفوی، صفه‌ای (۵) پیرامون چشمه فین بنا نمود و احتمالا به همین دلیل نام این چشمه به چشمه سلیمانیه تغییر یافته است.

از اواخر دوره صفویه تا دوره زندیه و همزمان با حمله افغان ها و لشکرکشی‌های نادر شاه افشار، این باغ از روزهای اوج خود فاصله گرفت و فراموش شد. کریمخان زند، بنیان‌گذار دودمان زندیه، پس از تخریب بناها به دلیل چند زلزله پیاپی، به عبدالرزاق خان، حاکم کاشان، دستور داد تا باغ و بناهای موجود در آن را مورد مرمت قرار دهد. در جریان این مرمت ها و بازسازی ها، بنای جدیدی نیز به باغ اضافه شد که به خلوت کریمخانی شهرت یافت. در قطعه شعری از آذر بیگدلی در این باره چنین آمده است:

در عهد کریم خان شه ملک قباد با سعی سلیم حاکم پاک نهاد

تعمیر چو یافت باغ فین آذر گفت آباد شده عمارت فین آباد

در دوره سلطنت فتحعلی‌شاه، دومین پادشاه دودمان قاجار، به سبب دلبستگی وی به صفای باغ و زیبایی های چشمه فین، بخش‌های زیادی به این باغ اضافه شد و تقریبا اکثر بناهای امروزی باغ محصول دوران این پادشاه است. این پادشاه قاجاری، به حاجی حسین خان صدراعظم اصفهانی، سرپرست حوزه حکمرانی کاشان، دستور داد تا تعمیرات و نوسازی این باغ و بناهایش را انجام دهد و ظاهری شاهانه به آن بدهد. وی بنایی به نام عمارت شترگلویی در مجاورت عمارت خلوت کریمخانی و حمام کوچکی در کنار حمام صفوی باغ برپا کرد و در نهایت کار تعمیرات و ساخت و ساز را در سال ۱۱۸۹ هجری شمسی به پایان رساند. استخوان­ بندی اصلی شترگلوی فتح­علی شاهی، هم اکنون نیز در سمت جنوب شرقی باغ باغ قرار دارد و به همین نام شناخته می شود.

به جز شترگلوی فتحعلی شاهی تغییرات دیگر این دوران عبارتند از:

افزودن نقاشی هایی به بنای شترگلوی صفوی شامل تصویری از شکار و تصویری از دربار رسمی فتحعلی شاه با ابیات زیر:

تمثال شهنشاه فلک و جاه است این   یا پیکر مهر و طلعت ماه است این

 هرکس که به او نظر کند می گوی       سلطان جهان فتحعلی شاه است این

ساخت حمام بزرگ و یا حمام سلطنتی

عمارت یا خلوت نظام الدوله (حرمسرا) توسط دامادش علی محمد خان نظام الدوله

در سال ۱۲۵۶ هجری قمری، محمد شاه در راه مسافرت به اصفهان مدت دو هفته در باغ فین اقامت و دستورهایی برای مرمت و نگهداری آن صادر کرد. در سال ۱۲۵۸ نیز وی مدتی در باغشاه اقامت داشته و مقارن با سلطنت وی عمارت شاه نشین و حوض جوش (۶) مقابلش ساخته شده است.

محمد شاه، سومین پادشاه دودمان قاجار، بعد از اقامت دو هفته ای در باغ، در جریان سفر به اصفهان، دستور نگهداری باغ و ساخت و ساز در آن را صادر کرد. به دستور وی عمارت شاه نشین در جبهه جنوبی باغ ساخته و در مقابل آن حوض جوشی تعبیه شد.

از دیگر دستاوردهای دوره قاجاریه در باغ فین می توان به این موارد اشاره نمود: نماسازی دیوار و اطراف جدول­ های عمارت و خیابان­ ها و زیباسازی و مرمت ۲ حمام بزرگ و کوچک با تخته سنگ­ های مرمر شفاف و کاشی­ های ممتاز هفت رنگ و فیروزه ­ای و ساخت عمارت بادگیر (کتابخانه‌ی فعلی).

با از میان رفتن دودمان قاجار، بخش‌هایی از باغ به طور کامل تخریب شد و از بین رفت تا اینکه با ثبت ملی این اثر در سال ۱۳۱۴، در دوره پهلوی، رسیدگی و توجه به آن یکی از امور مهم به شمار آمد. در این دوره، ابتدا مرمت استخر مرکزی باغ صورت گرفت و بعد از آن در سال ۱۳۳۶ بر خرابه‌های بنایی به نام خلوت نظام‌الدوله، سنگ بنای موزه ملی کاشان نهاده شد. بنایی نیز در حدفاصل کتابخانه و حمام ها احداث شد و مرمت سایر عناصر معماری از جمله کوشک ها (۷) در سال ۱۳۵۷ صورت گرفت.

مقتل امیرکبیر در حمام فین کاشان
نگارگری دیواری

مرمت

در سال ۱۹۳۵ و همزمان با ثبت ملی این اثر، ابتدا استخر مرکزی باغ مورد مرمت قرار گرفت. در سال ۱۳۳۶ بنای موسوم به خلوت نظام‌الدوله که به‌طور کامل تخریب شده بود، مجدداً بنا شد و به موزه ملی اختصاص یافت. مرمت سایر عناصر معماری ازجمله کوشکها در سال ۱۹۷۹ آغاز شد.

در سال ۱۳۸۷ ادامه ساماندهی کف فرش، تهیه پرونده طرح آسیب‌شناسی و درمان پوشش سبز گیاهی باغ فین، ساماندهی مجاری آب خروجی حوض‌ها و جوی‌های داخل باغ، مرمت در چوبی گره چینی شده عمارت سر در، آواربرداری و بام‌سازی کوشک صفوی و ساماندهی راه آب‌های آن به انضمام آواربرداری و بام سازی ضلع غربی و همچنین نصب دوربین‌های مداربسته باغ انجام شد.

به دنبال تشکیل پرونده ثبت جهانی این اثر، در سال ۱۳۸۹ یونسکو دستور اعمال تغییراتی در سنگ‌فرش و پیاده‌روهای باغ صادر نمود که این تغییرات انجام شده‌است.

 

معماری باغ

وجود عناصر آب و درخت که عناصری پویا هستند در کنار ابنیه که عناصر ثابت معماری هستند، هویتی زنده به این اثر فرهنگی و تاریخی بخشیده‌است. باغ فین یکی از مهمترین نمونه باغ‌های ایرانی است که همچنان زنده و پابرجاست. همچنین این باغ به خوبی روش ایجاد منظر فرهنگی را معرفی می‌کند.

*عنصر آب

در طراحی باغ فین، آب اساسی‌ترین عنصر بوده‌است. آب در باغ فین به صورت‌های راکد (در استخر مقابل کوشک و حوض خانه صفوی)، روان (در جوی‌ها)، فورانی (فواره‌ها) و جوششی (ظهور آب از حفره‌های منظم کف حوض در حوض جوش و حوضخانه صفوی و شترگلوی فتحعلی شاه) حضور دارد. هریک از اشکال گوناگون آب در این باغ، مفهومی خاص را تداعی می‌کند. آب فراوان و جریان آن در جوی‌هایی با کاشی فیروزه‌ای، در محیطی که آب واقعاً کمیاب است و درختانی با سایه گسترده در تضادی بزرگ با کویر خشک و طبیعتی نامهربان است که در پشت دیوارهای باغ گسترده‌است.

آب جاری در جوی‌ها، استخرها و حوضهای باغ از چشمه سلیمانیه تأمین می‌شود. آب این چشمه ابتدا در استخری در پشت باغ جمع می‌شود. اختلاف ارتفاع این استخر نسبت به سطح جوی‌ها، ایجاد فواره‌هایی را امکان‌پذیر کرده‌است که به روش ثقلی آب را به بالا پرتاب می‌کنند.

  • چگونگی ساخت و عملکرد فواره‌ها

زیر تمام جوی‌ها و دور تمام حوض‌ها در عمق یک متری زمین لوله‌هایی تعبیه شده به اسم تنبوشه که این لوله‌ها از جنس سفال بوده که از یک طرف به حوض‌های اصلی متصلند و طرف دیگر آن در انتهای جوی مسدود است. آب از یک طرف وارد می‌شود و چون انتهای لوله مسدود است آب از فواره‌ها خارج می‌شود. چون سطح زمین شیب دارد برای اینکه فشار تقسیم شود قطر لوله را متفاوت ساخته‌اند. ابتدای لوله از انتهای آن قطورتر است به این ترتیب فشار تقسیم می‌شود و آب به یک میزان از فواره خارج می‌شود. آب حوض اصلی از دوازده چشمه داخل آن می‌جوشد که به آن حوض جوش گفته می‌شود. از آن به بعد، آب در جوی‌هایی با کاشی‌های فیروزه‌ای جریان می‌یابد. رنگی که با رنگ خاکی صحراهای اطراف در تضاد است.

  • طراح سیستم آب رسانی

طراح سیستم، ریاضی‌دان معروف قرن دهم و عصر صفوی، غیاث الدین جمشید کاشانی است. ایشان دویست سال قبل از پاسکال از قانون اختلاف سطح استفاده کرده و از شیب طبیعی زمین بهره جسته‌است

  • عنصر درخت

مهمترین گیاهان باغ فین، شامل ۵۷۹ اصله درخت سرو و ۱۱ اصله درخت چنار است.با توجه به قدمت این درختان، به نظر می‌رسد که درخت سایه گستر و همیشه سبز سرو در طراحی باغ نقش کالبدی داشته و کاشت معدود درختان خزان دار چنار موجود در باغ، فقط به منظور افزایش کیفیت بصری صورت گرفته‌است. به نظر می‌رسد که کاربرد درخت سرو در ادبیات فارسی به عنوان نماد زیبایی انسان در این انتخاب بی‌تاثیر نبوده‌است.

اغلب درختان باغ، بین ۱۰۰ تا ۴۷۰ سال سن دارند. طی پانزده سال گذشته و بخصوص بعد از سال ۱۳۸۶، مجموعه‌ای از عوامل موجب بروز فاجعه خشکی و بیماری درختان شد. عواملی همچون مهار فیزیکی غیراصولی، دخالت غیر کارشناسانه، سرمازدگی شدید، عبور سیم و کابل برق و لوله‌گذاری‌های تأسیساتی، ایجاد پیاده‌روهای آهکی و سیمانی و محصور کردن درختان با آن، آبیاری نادرست و غیراصولی، آفت شپشک، نادیده گرفتن دستور غذایی درختان، مشکلات مدیریتی و نادیده گرفتن نظرات کارشناسان موجب گردید تا حداقل ۱۱۲ درخت تاریخی به‌طور کامل خشک شده و تعداد زیادی هم بین ۳۰ تا ۵۰ درصد آسیب ببینند. مسئولین میراث فرهنگی پایان یافتن «عمر مفید» درختان را دلیل خشک شدن آن‌ها می‌دانند.

  • عنصر ابنیه

 

در طراحی اولیه باغ، حفظ تقارن اهمیت ویژه‌ای داشته‌است. به تدریج و با دخالت شاهان، از این تقارن کاسته شده‌است. این خروج از تقارن هم در محورهای تردد در باغ و هم در ابنیه اضافه شده پس از دوره صفویه به چشم می‌خورد.

در مرکز باغ، کوشک صفوی قرار دارد. حمام کوچک و عمارت سردر سایر ابنیه دوره صفوی را تشکیل می‌دهند. کوشک قاجاری با نقاشی‌های زیبای سقفی و دیواری نیز در انتهای باغ و خارج از محور تقارن باغ واقع است. حمام سلطنتی، موزه ملی، خلوت کریمخانی و اتاق شاه‌نشین ابنیه‌ای هستند که پس از دوران صفویه به ابنیه باغ افزوده شده‌اند.

کاشی‌کاری کوشک‌ها
اقامتگاه سلطنتی فین در دوران محمدشاه قاجار (قبل از قتل امیرکبیر)

ثبت ملی و جهانی
مجموعه باغ فین در سال ۱۹۳۵ میلادی در آثار ملی ایران به ثبت رسید. کار ثبت جهانی این اثر که از سال ۲۰۰۷ میلادی آغاز شده بود، چندین سال به طول انجامید و سرانجام در زمستان ۱۳۸۹، مرحله اول ثبت این اثر در فهرست میراث جهانی یونسکو به انجام رسید.

 

موقعیت و کاربرد فعلی

باغ فین در ۹ کیلومتری مرکز شهر کاشان و در انتهای خیابان امیرکبیر فعلی و روستای فین کوچک قدیم قرار دارد.این باغ در مجاورت چشمه سلیمانیه و بالادست دشتی با شیب ملایم قرار دارد.در حال حاضر بخشی از ابنیه موجود به چای‌خانه و کباب‌خانه اختصاص دارد. دسترسی به باغ فین از طریق خیابان امیرکبیر صورت می‌پذیرد. وسایل نقلیه عمومی از جمله مینی‌بوس از مرکز شهر کاشان این دسترسی را تأمین می‌کنند.

موزه ملی کاشان واقع در این باغ از سال ۱۳۸۵ تا سال ۱۳۸۹ تعطیل بوده و در بهمن‌ماه ۱۳۸۹ مجدداً دایر شده‌است. امروزه بازدید از بخش‌های گوناگون باغ امکان‌پذیر است. این مجموعه، در کنار میدان نقش‌جهان و کاخ چهلستون، بیشترین بازدید کننده و گردشگر استان اصفهان را به سوی خود جلب می‌کند.

 

برای مطالعه مطلب مربوط به حمام فین کاشان کلیک کنید.

 

استان: اصفهان
موقعیت جغرافیایی:  عرض: 33.9462445 و طول 51.3725809
آموزش مشاهده موقعیت جغرافیایی در اپلیکیشن ایران آفلاین

منبع:  wikipedia.org و karnaval.ir

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *