باغ شاهزاده ماهان یا باغ شازده ماهان یکی از باغ‌های تاریخی ایران به شمار می‌رود. این باغ در حدود ۲ کیلومتری شهر ”’ماهان”’ و در نزدیکی شهر کرمان و در دامنه کوه‌های تیگران جای گرفته و مربوط به پایان دوره قاجاریه است. این باغ در مختصات جغرافیایی ۳۰ درجه و ۱ دقیقه عرض شمالی و ۵۷ درجه و ۱۷ دقیقه طول شرقی قرار گرفته و بلندای آن از سطح دریای آزاد ۲۰۲۰ متر است. این اثر در تاریخ ۱۴ آبان ۱۳۵۳ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است و در سال ۲۰۱۱ در نشست سی و پنجم میراث جهانی یونسکو به همراه هشت باغ ایرانی دیگر در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت جهانی رسید.

شنیدن نام بزرگترین و زیباترین باغ ایرانی کافی است تا شما را راهی شهر ماهان و باغ شاهزاده کند. وجود باغی سرسبز در دل کویر یکی دیگر از دلایلی است که این اثر را همچون یک معجزه شکل داده و حیرت همگان را برانگیخته است. باغ شاهزاده یکی از شگفت انگیزترین جاذبه های دیدنی ایران است که با داشتن فضای روح نواز و امکاناتی همچون رستوران و هتل می تواند یک روز خوش را برایتان رقم بزند.

 

فواره ها و سیستم آبرسانی هوشمندانه

یکی از مشخصه های بارز باغ ایرانی، وجود آبشارها و فواره ها، جریان آب در سطوح عمودی و افقی و استفاده از شیب زمین برای هدایت آب، می باشد که معماران زیرک و هنرمند آنها را در باغ شاهزاده نیز به کار گرفته اند.

جریان آب درقالب یک جوی ( محور آبی ) ، ازجلوی عمارت بالاخانه تا سردر ورودی ادامه دارد و در دو طرف آن دو حوض بزرگ یا استخر دیده می شود. این آب با جاری شدن در باغ شاهزاده هم نقش آبیاری گیاهان را دارد و هم زیبایی چشم نوازی را به باغ می بخشد. علاوه بر این، وجود فواره ها در این حوض ها بر طراوت فضا افزوده و حال و هوای خاصی را در آن ایجاد کرده است.

این فواره ها بسیار هوشمندانه ساخته شده اند و تنها بر اساس اختلاف ارتفاع، به کارگیری شیب و بدون استفاده از هیچ نیروی دیگری، فعال هستند. در این سیستم از خمره هایی استفاده شده که در نتیجه ی اتصال به یکدیگر می توانند مانند لوله های ساختمان ایفای نقش کنند. آب جاری در باغ  در داخل این خمره ها جریان می یابد تا اینکه به  یکی از خمره هایی که نقش زانو را در سیستم های لوله کشی امروزی دارد، می رسد و از آنجا به بیرون فوران می کند.

رقص فواره ها در میان باغ شاهزاده از دیدنی ترین و شگفت انگیز ترین قسمت های آن است که می توان آنها را در زمره ی زیباترین فواره های باغ های ایرانی به شمار آورد. تعداد زیادی از این فواره ها در باغ شاهزاده وجود دارند و کمتر باغی را می توان یافت که این تعداد از فواره را در خود جای داده باشد. نکته ی جالب توجه این است که نمونه ی فواره های موجود در دو حوض اصلی باغ، کمتر در باغ های ایرانی دیده شده است و به احتمال زیاد، ساخت آنها از شناخت باغ ها و چشمه‌های اروپایی نشأت می گیرد.

بخش های مختلف باغ شاهزاده

باغ شاهزاده مجموعه ای از بناها را در خود جای داده است که در کنار یکدیگر نمایشی از شکوه معماری ایرانی را به راه انداخته اند. در ادامه به معرفی هر یک از قسمت های این بنا می پردازیم:

۱- سر در خانه

در وسط ضلع کوتاه پایین باغ، درست در مرز پیش فضای ورودی، بنای سردرخانه، قرار دارد که همچون یک بنای خطی دو طبقه بخش ورودی باغ را تصرف کرده و نقش یک واسطه را میان واقعیت متناقض بیرونی و درونی مجموعه، ایفا می کند. پیش از قرار گرفتن در فضای دل انگیز باغ شاهزاده، عبور از راهروی ورودی و کمی توقف در هشتی کوچک و بسته در طبقه همکف سردرخانه، شما را برای تماشای منظره ی حیرت انگیز باغ آماده می سازد.

شاید جای خالی ۳ قطعه کاشی بر روی طاق کاشی‌کاری شده نظر شما را به خود جلب کند و کمی ذهن شما را به هم بریزد اما داستان این سه قطعه بسیار جالب است. گفته می‌شود که صاحب بناهای باغ ظلم و ستم زیادی را بر مردم روا می داشت. هنگامی که معمارِ سردر مشغول تکمیل آن بود خبر مرگ شاهزاده را به وی می رسانند. وی از شدت خوشحالی تغار گچِ در دستش را محکم به دیوار می کوبد و پس از رها کردن کار از آنجا می گریزد. حالا این جاهای خالی یادمانی از یک خاطره ی تاریخی هستند که بر سردر باغ شاهزاده جا خوش کرده اند.

این بنا هم نقش ورودی دارد و هم به دلیل وجود اتاق هایی در طبقه ی بالایی آن به عنوان سکونتگاه و منظرگاه ( محلی برای تماشای مناظر ) نیز کاربرد داشته است. اگر از بیرون به باغ بنگریم، گویی سردر در یک تو رفتگی نسبت به دیوار باغ قرار دارد و در داخل نیز متوجه بیرون زدگی آن به میزان قابل توجهی خواهیم شد.

دروازه ورودی با ارتفاع ۳ متر در میان بنای سردرخانه جای گرفته است و استوار و پابرجا از مهمانان استقبال می کند. پس از عبور از زیر این دروازه، به وسیله ی فضای واسطی به طول ۵/۱۰ و عرض ۵/۹ متر به درون باغ هدایت می شوید و  پله هایی را خواهید دید که هر یک به صورت دو پله اریب، با پاگردهای مثلثی شکل در گوشه های آنها به اتاق های جانبی منتهی می شوند.

سردر باغ همچون یک قاب عکس، تصویری از این اثر را پیش چشم شما قرار می دهد و با ایستادن در زیر طاق آن چشم اندازی از باغ، بنای اصلی و حوض‌ها و فواره‌ها را خواهید دید که شاید زیباترین تصویر را در ذهن شما ثبت کند. تصویری از رقص آبشارها و فواره ها با پس زمینه ای از بلندی ها و قله ی پر برف جوپار…

پس از این تصویر شکل کلی باغ با محور مرکزی، آبشارها، پیاده راه ها و ردیف های منظم درختان، سطوح شیب دار سکوهای مرکزی و کرت های میوه، به چشمتان می آیند و در نهایت بنای سفید رنگ بالاخانه خودش را آشکار می سازد.

علاوه بر این ورودی، راه های دیگری نیز برای ورود به باغ وجود دارند که به عنوان ورودی های فرعی در دو ضلع طولی مجموعه قرار گرفته اند.

۲- بالاخانه و باغ خلوت

این بنا در ابعاد ۹ در ۵۲ متر و در سطحی به مساحت ۴۸۷ متر مربع ساخته شده است و به عنوان تنها بنای منفرد و مجزا از دیوار پیرامونی باغ به شمار می رود. بنای کوشک به طور متقارن بر محور اصلی باغ و در انتهای آن قرار دارد و با کمی بیرون زدگی نسبت به ضلع فوقانی باغ، در بالاترین نقطه ی این مجموعه قرار گرفته است. ایستادن در ایوان بالاخانه و نظاره ی باغ تصویر متفاوت دیگری را در ذهنتان نقش می کند که هیچوقت از خاطرتان نخواهد رفت.

یک حجم دو و نیم طبقه در مرکز و دو بال یک و نیم طبقه در دو سوی آن، ساختمان این بنا را تشکیل می دهند. حجم مرکزی کمی جلوتر از دو بال به طرف باغ پیشروی کرده و یک تراس بزرگ به ابعاد ۵/۱۰ در ۵/۴ متر را ایجاد کرده است. حوض بزرگی با ۵ فواره در مقابل عمارت قرار دارد که آب آن به پاشویه ای سنگی ریخته و به صورت ده شرشره آبشارگونه راه خود را ادامه می دهد.

با نوآوری در معماری که از درهم ریختن نظم در حصار مستطیل کامل باغ ایرانی حاصل شده است، محوطه ای از باغ در پشت این بنا قرار گرفته که در بالاترین نقطه با دیوار منحنی محدود می گردد و فضایی خصوصی تر و جدا از فضای اصلی باغ را برای ساکنان فراهم می آورد. در این فضا باغ خلوتی قرار دارد که توسط دیواری نیم دایره به مرکز ایوان کوچک جنوبی بالاخانه محدود می شود و کرت های میوه و محورهایی با درخت های سایه افکن و پیاده راه های شرقی-غربی موازی با بنای بالاخانه در آن به چشم می خورند. آب از طریق حفره ی بی نظمی در میان دیوار انتهایی بالای باغ و در مقابل ورودی بالاخانه به نهرهای باغ خلوت راه می یابد و از دو طرف به نهر های افقی و عمودی باغ اصلی می ریزد.

۳- حمام

در قسمت بالای باغ و در پشت دیوار پیرامونی، حمام مجموعه قرار دارد که شامل چندین فضای تو در تو به ابعاد مختلف می باشد و از طرف بیرون بدنه ای شکسته را به نمایش می گذارد. فضاهای داخلی حمام مزین به گنبد و قوس هستند و از عناصر معماری بی نصیب نمانده اند.

 

۴- خانه زعیم باشی و برج مراقبت

بین گوشه جنوبی زمین اصلی و نقطه آغاز انحنای بالای باغ، بنایی در سمت چپ و در امتداد محور باغ خلوت وجود دارد که محل سکونت دایم محافظ اصلی باغ (زعیم باشی) بوده است. قسمتی از این بنا رو به فضای پشت بالاخانه می باشد و  نسبت به دیوار اصلی حدودا ۵/۸ متر بیرون زدگی دارد. این بنا در بالای حمام قرار دارد و توسط استوانه برج مراقبت از آن جدا شده است.

یک سطح تخت باریک و وسیع در دو سوی سردرخانه وجود دارد که تا انتهای برج های مراقبت امتداد می یابد و فاصله بین کرت ها و اتاق های دو طرف سردرخانه را ایجاد می کند. این اتاق ها شکل دهنده ی حصار مرکب منتهی به برج مراقبت در شمال شرقی می باشند و به صورت ردیفی به دیوار باغ تکیه داده اند.

به خاطر عمق بیشتر بنای خانه زعیم باشی نسبت به اتاق های دیگر پیرامون باغ، این ساختمان بیشترین بیرون زدگی از دیوار پیرامونی را به ویژه در قسمت پشت حیاط مرکزی دارد.

 

این باغ نخست به دستور محمدحسن خان سردار ایروانی حاکم وقت کرمان ساخته شد و بنای درون آن بعدها توسط عبدالحمید میرزا ناصرالدوله حاکم کرمان طی یازده سال حکمرانی وی (۱۲۹۸ ه‍.ق تا ۱۳۰۹ ه‍. ق) ساخته شد. با این همه، با مرگ وی ساخت بنای آن نیمه ساخته رها شد. گفته می‌شود وقتی خبر مرگ ناگهانی حاکم را به ماهان می‌برند، بنّایی که مشغول تکمیل سردر ساختمان بود تغار گچی را که در دست داشته محکم به دیوار کوبیده و کار را رها کرده و فرار نموده‌است. به همین علت جاهای خالی کاشی‌ها را بر سردر ورودی می‌توان دید. تاریخ بنای باغ ۱۲۷۶خورشیدی است.

عمارت بالای باغ در زمان قاجار، حدود ۱۳۲۰ هجری قمری
نمایی از عمارت ورودی

 

استان: کرمان
موقعیت جغرافیایی:  عرض: 30.0246348 و طول 57.2827091
آموزش مشاهده موقعیت جغرافیایی در اپلیکیشن ایران آفلاین

منبع:  karnaval.ir و wikipedia.org

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *