باغ ارم شیراز (باغ گیاه شناسی شیراز) یکی از زیباترین باغ های استان فارس و حتی کل کشور است که گردشگران داخلی و خارجی زیادی برای دیدن آن از اقصی نقاط کشور و جهان راهی این منطقه می شوند. این باغ در سمت شمال غربی شیراز و در محل تقاطع بلوار شرقی – غربی ارم و بلوار شمالی – جنوبی آسیاب سه تایی و جام جم در دامنه کوه آسیاب سه تایی در جانب شمالی رودخانه خشک واقع است و مسافت آن با کوه های شمالی شیراز (باباکوهی) زیاد نیست.

این باغ با سروهای سر به فلک کشیده، گل های بسیار زیبا و متنوع و درختان گرمسیری و همچنین آب و هوای دلکش خود، عده زیادی از گردشگران را به سوی خود جلب می کند و دیدن آن برای هر ایرانی علاقه مندی لازم است. درخت سروناز باغ ارم شهرت جهانی دارد و گلستان زیبای گل های رز آن نیز نظر هر بیننده ای را به خود جلب می نماید.

تاریخچه باغ ارم | گذر از دالان تاریخ

با وجود مطالعات و بررسی های فراوان، هنوز هم از تاریخ ساخت و بنیان‌گذار اولیه باغ ارم شیراز، اطلاعاتی در دست نیست اما وجود نام این باغ در سفرنامه های مربوط به قرن دهم و یازدهم هجری حکایت از وجود آن در زمان های مذکور دارد. نشانه های دیگری نیز وجود این باغ را در دوره سلجوقیان و در تمام دوره آل اینجو (۱) و آل مظفر (۲) و گورکانیان (۳) تایید می کنند و با توجه به حاکم بودن سیستم فئودالی (۴) بر جامعه ی آن زمان، به احتمال زیاد، صاحبان و بانیان ایجاد این باغ ارزشمند، حاکمان وقت بوده اند. در این میان این احتمال مطرح است که اتابک قراچه که از طرف سنجر سلجوقی، حکومت فارس را بر عهده داشته، دستور احداث این باغ را داده است.

بعد از اتابک تا به قدرت رسیدن شاه شیخ ابواسحاق اینجو (۵) که احتمالا باغ را در اختیار داشته، اطلاعاتی از نحوه مالکیت این باغ در دست نیست. این شاه در سال ۷۲۰ شمسی بر تخت نشست و  در سال ۷۳۴ شمسی کشته شد.

احتمالا، آل مظفر پس از انقراض سلسله آل اینجو مالکیت باغ را در دست گرفته و برخی شواهد نشان می دهند در عهد شاه منصور، آخرین پادشاه این خاندان که به دست گورکانیان به قتل رسید، باغ در نهایت شکوه و زیبایی بوده است.

آن گونه که از نوشته های جهانگردان بر می آید، این باغ از زمان صفویه به بعد آباد و باشکوه بوده و منابع تاریخی از سازندگی و بهسازی آن در زمان زندیه و توسط کریم‌خان زند سخن می گویند.

از اواخر دوره زندیه به مدت بیش از هفتاد و پنج سال باغ ارم در تصاحب سران ایل قشقایی قرار داشت. خاندانی به نام جانی خانِ قشقایی از دوره فتحعلی شاه قاجار با سمت ایلخانی و ایل بیگی بر ایل قشقایی فرمانروایی می‌کردند و ارم را به عنوان مقر فرمانروایی خود در شهر شیراز برگزیده بودند. جانی خان، نخستین ایلخان این خاندان، و پسرش محمد قلی خان، عمارتی را در این باغ بنا نهادند و در نهایت شکوه ساخت آن را به پایان رساندند. در اوایل دوره قاجاریه، مالکین سابق باغ ارم که بعضی از سران ایل قشقایی بودند در گوشه‌ای از این باغ به خاک سپرده شدند اما تا به امروز اثری از قبور آنها به دست نیامده است.

شواهد نشان می دهند که ساختمان عمارت این باغ تا دوره ناصرالدین شاه قاجار پابرجا بوده اما حاج نصیرالملک شیرازی باغ را از خاندان ایلخانی خریداری کرده و احتمالا با حفظ اساس ساختمان، عمارت فعلی موجود در باغ را بنا نهاده است. پس از درگذشت وی در حدود سال ۱۲۷۲ هجری شمسی، تزئینات بنا و بعضی قسمت های نیمه کاره توسط ابوالقاسم خان نصیرالملک، داماد و خواهرزاده او، تکمیل می شود.

فرصت‌الدوله شیرازی در آن زمان چنین توصیفی را از باغ ارائه می دهد:

… بستانی است بی مثال و گلشنی است بهشت تمثال …، سروهایش سر به افلاک کشیده، عماراتی دارد شاهانه مشتمل بر تالاری که به واسطه دو ستون قوی پیکر برپاست و ارسی‌ها، گوشواره‌ها و اتاق ها و رواق های دیگر را از فوقانی و تحتانی داراست. آبشارهای متعدده از هر جانب آن روان است و سبزه‌های اطراف جویش چون خط بر گرد عارض نوش لبان. بنای اول آن را محمد قلی خان ایلخانی نهاده سپس مرحوم حاجی نصیرالملک خریده و حکم به بنیاد عمارات مذکور داده. حاجی محمد حسن معمار… آن بنا را برآورده باغی دیگر برآن افزوده‌اند. آن نیز هوایش معطر است…، خلوتی دیگر دارد که نارنجستانش نام نهاده‌اند. باربند و کوشکی هم برای آن قرار داده‌اند.

دونالد ویلبر، پژوهشگر تاریخ معماری ایرانی و اسلامی، نیز درباره باغ ارم چنین نوشته است:

… برای مدت لااقل ۷۵ سال این عمارت در تصاحب خان‌ها و یا سران قبیله قشقایی بود. همین ساختمان هسته مرکزی باغ به شمار می‌رود. در این موقع دیواری در وسط باغ احداث کردند و بدین ترتیب باغ به دو قسمت تقسیم گردید. باغ ارم محبوبیت فراوان خود را مدیون درختان مرکبات و خیابان طویلی است که در دو طرف آن سروهای باشکوه غرس گردیده و ساختمان جالب توجهی که شاهد مهمان ‌نوازی بی دریغ ایل قشقایی بوده است. هرچند سال یک بار مقداری از درختان مرکبات بر اثر سرمای سخت از بین می‌روند درحالی که سروها در عرض پنجاه سال اخیر همچنان جذابیت خود را حفظ کرده‌اند …

وی در جایی دیگر می گوید:

هرچند سال یک بار مقداری از درختان مرکبات بر اثر سرمای سخت از بین می‌روند درحالی که سروها در عرض پنجاه سال اخیر همچنان جذابیت خود را حفظ کرده‌اند …

در تهیه طرح باغ، محور طولانی آن مشخص گردیده است. کوشک اصلی، هسته مرکزی این باغ و جالب‌توجه ‌ترین جنبه آن را تشکیل می‌دهد. اطاق های طبقه زیرین تقریبا زیرزمین است و تالار مرکزی آن را برای استراحت در روزهای گرم تابستان در نظر گرفته‌اند. نهر آب مستقیما از این تالار می ‌گذرد و در سر راه خود قبل از اینکه به حوض بزرگی فرو ریزد استخر را پر می‌کند. دیوارها و کف این تالار از کاشی‌های رنگین پوشیده شده است. پلکانی این طبقه را به طبقه بالاتر و به راهروهایی که به تالار بزرگ منتهی می‌گردد متصل می‌سازد. منظره جنوبی آن همان ادامه محور اصلی است و از طرف شمال چشم انداز آن را تپه‌هایی تشکیل می‌دهد که در حاشیه رودخانه قرار گرفته است. در این محل نیز مانند بسیاری دیگر از ساختمان های شیراز کاشی های براق و سنگ های تراش میراث قدیم را از نو رواج می‌دهد. این قسمت سه گوش (سنتوری) منظره‌ای را متعلق به دوره ساسانیان که با کاشی های رنگی زینت ‌شده نشان می ‌دهد درحالی که در طبقه‌ای که هم‌سطح زمین ساخته شده تخته سنگ های آهکی نسخه‌های تحریف شده‌ای است از نقوش برجسته دوره هخامنشیان که در تخت جمشید دیده می‌شود. در سراسر این ناحیه وسیع بوته گل سرخ کمتر دیده می‌شود و به جای آن در گلخانه که داخل آن را با چوب به طرز پلکانی ترتیب داده‌اند انواع گلها را در گلدان نگاهداری می‌کنند تا آنها را در نقاط اصلی در داخل کوشک و خارج آن قرار دهند.

پس از فوت ابوالقاسم خان نصیرالملک، باغ به فرزند وی می رسد و سپس به یکی از سران ایل قشقایی فروخته می شود. پس از چند سال، همسر آخرین شاه ایران، آن را خریداری نمود و برای مدت ها به عنوان کاخ پذیرایی در اختیار دانشگاه شیراز قرار گرفت. برخی نیز بر این باورند که این باغ توسط این حکومت مصادره شده است. به هر حال در این زمان، کم کم ساختمان باغ به علت عوامل طبیعی به صورت مخروبه درآمد و دیوارهای باغ نیز در معرض تخریب قرار گرفت. در سال های ۱۳۵۰_۱۳۴۵ شمسی، باغ ارم با اعتبار واگذاری از طرف سازمان برنامه و بودجه و زیر نظر مسئولین وقت دانشگاه، تعمیر و مرمت گردید.

به جای دیوار باغ، یک دیوار کوتاه سنگی با نرده آهنی در اطراف آن احداث شد و تزیینات قسمت های مختلف آن تحت مرمت قرار گرفت. علاوه بر این تعمیرات، زمین وسیعی در حاشیه بلوار ارم و بلوار آسیاب سه‌ تایی به آن افزوده گردید. آینه کاری و نقاشی‌های جالب رنگ و روغن سقف اتاق ها و ایوان ها نیز ترمیم شد و محوطه باغ که به صورت مخروبه‌ای درآمده بود، با طرح اصلی خود، بازسازی گردید. کاشیکاری نمای جرزها نیز که فرو ریخته بود دوباره با حفظ سبک اولیه در محل مورد نظر نصب شد.

حدود ۳۰ سال پیش، قسمت هایی در سمت غربی باغ از جمله اراضی دهی مشهور به کوشک به مساحت باغ افزوده گردید و مساحت کل آن نزدیک ۱۱۰۳۸۰ متر مربع شد.

در حال حاضر دانشگاه شیراز، باغ و دانشکده کشاورزی، باغ گیاه‌شناسی آن را در اختیار دارند و ساختمان باغ در اختیار دانشکده حقوق می باشد.

 

زمین باغ ارم به شکل مربع مستطیل و بسیار وسیع است که درهای ورودی آن در ضلع بزرگتر و به سمت شمال و بلوار ارم قرار دارد و ضلع کوچکتر به سمت غرب و بلوار آسیاب سه تائی می باشد. این دو ضلع باغ در گذشته به صورت چینه ی گِلی (دیوار گلی) بوده و امروز پیچ های امین الدوله و اناری (۱) نرده های آن را به حضور خود مزین کرده اند. اضلاع دیگر باغ نیز به خانه های مسکونی و باغ های دیگری محدود می شود.

در هر دوره با وجود تغییراتی که در باغ به وجود آمده، مساحت آن نیز افزایش و کاهش بسیار یافته است اما امروزه وسعت آن را نزدیک ۱۱۰۳۸۰ متر مربع عنوان می کنند.

جهت شیب زمین در باغ، از غرب به سوی شرق می باشد و شیب زیاد زمین موجب شده تا معماران تدبیری بیندیشند و در قسمت هایی از گذرگاه های اصلی و فرعی باغ پله‌هایی را ایجاد نمایند. این پستی و بلندی های زمین بر زیبایی فضای باغ افزوده و چهره ای متفاوت را به آن بخشیده اند.

گیاهان باغ | ارم، میزبان بلندترین سروناز شیراز

تنوع گیاهی در باغ ارم، بسیار بالاست و گیاهان بسیاری از اقصی نقاط جهان در آن به چشم می خورند؛ به شکلی که باغ به شکل یک نمایشگاه از انواع گل‌ها و گیاهان به نظر می رسد و با انواع گل های زینتی و گونه های گیاهی، به عنوان باغ گیاه شناسی دانشگاه شیراز برای گسترش آموزش و پژوهش علوم گیاهی استفاده می شود.

پوشش گیاهی این باغ را می‌ توان به ۲ دسته تقسیم کرد:

۱- درختان و گیاهان غیر مثمر که شامل سروناز، افرا، ارغوان، سیاه بید، کاج، بید مجنون، بید مشک، زبان گنجشک، سپیدار و اکالیپتوس می باشند و سروناز آن با  ۳۵ متر بلندی، به عنوان بلندترین سروناز شیراز شناخته می شود.

جالب ترین قسمت باغ، گذرگاهی است که از شرق به غرب در وسط باغ احداث شده و در دو طرف آن درختان سرو به چشم می خورند. در میان این درختان، سرو بلند قامتی با ۳۵ متر ارتفاع و هزاران سال قدمت وجود دارد که از دور توجه هر کسی را به خود جلب می کند. این درخت، بلندترین سرو شیراز است که به علت موزون بودن آن را سروناز می خوانند. در پای این درخت، تاکی تنومند و کهن وجود دارد که شاخه های آن از پای تا سر درخت را در آغوش گرفته و جلوه ای خاص به آن بخشیده اند.

از درختان که بگذریم، گیاهان تزیینی نیز جلوه ای دیگر به باغ داده و انبوه گل های رز، لباسی بهشتی را به آن پوشانده اند. گلستانی از گل های رز در ضلع غرب و شمال غربی باغ وجود دارد که از نظر تنوع و تعدد انواع گل رز در کشور ما بی نظیر و در کشورهای همجوار و آسیا کم نظیر است و در آن نزدیک به ۲۰۰ گونه رز را می توانید ببینید.

به جز گل های رز، انواع دیگر گل های موجود در باغ ارم عبارتند از:

درختچه های زینتی دارای گل های زیبا همچون یاس خوشه ای، نسترن، یاس زرد، سنبل درختی، توری، گوجه گل، به ژاپنی، هلو گل، طاووسی، ژاله، سیب گل و ابریشم.

درختچه های زینتی دارای برگ های زیبا همانند سه رنگ، ماگنولیا، سرو خمره ای، برگ بو، سرو نقره ای، پالم و فینیکس.

گل های یک ساله مقاوم به سرما همچون شب بو، بنفشه، مروارید، زبان در قفا، میمون، عدسی، همیشه بهار، قرنفل، میخک و مینا چمنی که بذرشان در اوایل شهریور ماه کاشته می شود و بوته های آن پس از گل دادن از اواخر زمستان تا اوایل تابستان از بین می روند.

گل های یک ساله حساس به سرما مانند آهار، بگونیا، پریوش، ابری، اطلسی، جعفری، تاج خروس، مینا، گل ناز، گل خشک، گل حنائی، رعنا زیبا، سلوی، شاه پسند، ستاره، فلفل زینتی و گیلاس زینتی که از اوایل اسفند ماه کاشته می شوند و بوته های آن پس از گل دادن از اوایل تابستان، براثر سرمای زمستان از بین می روند.

گل های پیاز دار که عبارتند از: آلاله، اختر، کوکب، شیپوری .

بوته های دائمی گل دار شامل: داودی، مارگریت، خورشیدی و کوکب کوهی.

گیاهان دائمی پوششی همچون پیچ تلگرافی و گیاهان رونده مانند گل ساعت، گلیسین، پاپیتال، آبشار طلائی، پیچ برفی، پیچ امین الدوله و پیچ اناری.

گیاهان یک ساله رونده، شامل: نیلوفر و کدوی زینتی.

گیاهان حصاری که از آن جمله می توان به شمشاد و برگ نو اشاره نمود.

گل های گلخانه ای که برخی از آنها به صورت اختصاصی در گلخانه باغ ارم نگهداری و پرورش داده می شوند و برخی دیگر علاوه بر پرورش در باغچه ها، در گلخانه هم موجود هستند. این گل ها عبارتند از: کاغذی، سینره، حسن یوسف، بگونیا، شویدی، گردی، گیلاس زینتی، فلفل زینتی، فونیکس، برگ انجیری و برگ بیدی.

۲- درختان مثمر که شامل انار، ازگیل، نارنج، خرمالو، گردو، زردآلو، بادام، سیب، به و گلابی می باشند و محصول اصلی باغ، در درجه اول انار و در درجه دوم مرکبات است.

عمارت اصلی باغ ارم | بنایی منحصر به فرد در ایران

عمارت اصلی باغ ارم را می توان نمونه نسبتا کاملی از ساختمان های اواسط دوره قاجاریه دانست که ویژگی های موجود در آن همچون سایر بناهای هم دوره خود، پیروی از اصلوب معماری زندیه و صفویه را نشان می دهند و حتی نقوش کاشی های نمای عمارت نیز کاملا از تصاویر روی دیوارهای یکی از عمارات عهد صفویه تقلید شده اند.

ساختمان اصلی در بخش غربی، جالب توجه ترین قسمت باغ می باشد که از سه طبقه با تزئینات فراوان و بام شیروانی تشکیل شده و سازنده آن حاجی محمد حسن معمار شیرازی است. این عمارت رو به مشرق ساخته شده و زیبایی معماری، نقاشی های رنگ و روغن، حجاری نقوش ازاره (۱) سنگی، کاشی کاری و گچبری، پنجره‌های مشبک آهنی، پیشانی ساختمان، ستون‌های سنگی و درهای چوبی نفیس و منبت کاری‌ شده آن شاهکار صنعت و هنر دوره قاجاریه به شمار می رود.

آنچه که در ابتدا هر چشمی را به خود خیره می کند کاشی های هفت رنگ نمای عمارت هستند که به زیبایی و ظرافت در کنار هم چیده شده اند و طرح ها و مناظر بدیعی در آنها خودنمایی می کنند. بنای نارنجستان قوام شیراز نیز، سبکی شبیه به معماری این بنا را دارد و تزیینات داخلی آن نیز اعم از گچبری ها و نقاشی های چشم نواز دیوار و سقف، شباهت بسیاری به عمارت باغ ارم دارد.

دو طبقه بالایی بنا دارای ستون‌ هایی هستند که از تخت جمشید الهام گرفته شده‌ و زیبایی و شکوه آن را در ذهن تداعی می کنند. در پیشانی بنا، دو نیم‌ دایره در دو طرف به چشم می خورد و یک تابلو بزرگ هم دیده می شود که از ۳ هلال روی هم تشکیل شده که در اصطلاع معماران فارس به سنتوری شهرت دارند. این هلال ها دارای سه تابلوی بزرگ و دو تابلوی کوچک کاشی کاری با کاشی های لعابدار رنگی می باشند و تصاویری از ناصرالدین شاه قاجار، داستان هایی از فردوسی و نظامی و ادبیات کهن فارسی و قصه‌های مذهبی را به نمایش گذاشته اند.

در بزرگترین هلالی، نقش ناصرالدین شاه سوار بر اسب سفید دیده می شود در حالی که نیم تاجی در جلوی کلاه او نقش بسته است. سپس سه نقش دیگر از داستان های فردوسی و نظامی از جمله سلیمان و ملکه سبا، رستم پهلوان، خسرو شیرین و یوسف و زلیخا به چشم می خورد.

در هلالی های کوچکتر مردی در حال نبرد با هلاهل نقاشی شده که نمونه ای تحریف شده از نقش درگاه شرقی کاخ صدستون تخت جمشید است. همچنین آهویی نیز در چنگال پلنگ بر زمینه اسلیمی نقش شده است که در اصطلاح معماران محلی فارس به آن نقش گرفت و گیر گفته می شود.

در حاشیه پنجره های نمای غربی عمارت، کاشی های هفت رنگ با نقوش گوناگون شاهان و سربازان هخامنشی و گل ها و مناظر باغ ها و کوشک ها به چشم می خورد در نهایت این نقش داریوش هخامنشی و شکار آهویی توسط پلنگی است که چشم شما را به خود خیره می سازد.

استان: شیراز
موقعیت جغرافیایی:  عرض: 29.6356657 و طول 52.5255432
آموزش مشاهده موقعیت جغرافیایی در اپلیکیشن ایران آفلاین

منبع:  karnaval.ir و citypedia.ir

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *