ارگ تبریز (ارگ علی‌شاه) به بازمانده‌های ایوان جنوبی ارگ علیشاه در شهر تبریز گفته‌می‌شود. بنای نخستین ارگ به سده هشتم هجری بازمی‌گردد که بنای بزرگ ناتمامی با هدف اولیه ساخت مسجد ساخته شد. در سال‌های بعد با استفاده از دیواره‌های به جا مانده از بنای نخستین مسجد، قلعه‌ای نظامی به جای آن ساخته شد که سالها به عنوان باروی نظامی و بخش جنوبی دیوار شهر مورد استفاده قرار گرفته‌است. استفاده از این بنا به عنوان قلعه نظامی بویژه در دوران قاجار تا پایان دولت خود مختار مشهود بوده است. در زمان حکمرانی سلسله قاجار با افزودن پیوست‌های گوناگون از جمله کارخانه ریخته گری توپ، عمارت کلاه فرنگی و ساختمان سربازخانه بنای نظامی تکمیل شد. بخش‌های اضافه شده به دیوارهای نخستین در دوران پهلوی تخریب شد و بخش‌هایی نیز در دوران پس از انقلاب تخریب گردید.

امروزه تنها دیواره جنوبی ارگ پا بر جا مانده‌است که در ساعاتی از روز برای بازدید عموم آزاد است. محوطه اطراف ارگ در دهه‌های پس از انقلاب دستخوش تغییرات زیادی شد که برای احداث مصلی در نظر گرفته شد. در فضای پیرامون ارگ مسجد بزرگی بنام مصلی بزرگ تبریز بنا شده که بخشی از فضای دیداری ارگ را تهدید کرده. از این مصلی در مراسم گوناگون دولتی و در روزهای جمعه برای برگزاری نماز جمعه استفاده می‌شود.

نمای جنوبی ارگ در شب

تاریخچه ارگ علیشاه تبریز

ارگ علیشاه در اوج قدرت سلسله ایلخانی و برای به رخ کشیدن هنر معماری و دانش مهندسی در آن زمان ساخته شد. در مطلب پیش رو با فضای تاریخی شهر و دلیل ساخت این بنا بیشتر آشنا می شویم. البته منبع این مطلب وبسایت های تاریخی و پژوهش های باستان شناسان معروف مانند علی اکبر سرفراز است. ایشان و دیگر پژوهشگران با استفاده از تحقیقاتی جامع در سفرنامه های سیاحان، مورخان و کاوش هایی که خود به انجام رسانده اند مقالات و مطالب متعددی در زمینه معماری و تاریخچه ارگ علیشاه منتشر کرده اند. لازم است یادآوری شود، تاریخچه ای که میراث فرهنگی ارائه داده در قسمتی جداگانه شرح داده شده است.

 

 

ارگ تبریز در زمان قاجار
پرچم ایالات متحده بر فراز کنسول ایالات متحده در نزدیکی ارک به سال ۱۹۱۱.
پرچم روسیه بر فراز ارگ تبریز، پس از اشغال تبریز.

*فضای حاکم بر تبریز در زمان ساخت ارگ علیشاه | حکمرانی ایلخانان بر ایرانِ آن روزگار

نزدیک به چهل سال از حمله ویرانگر مغول به ایران می گذرد. سالهای ۷۰۰ هجری قمری (مابین سالهای ۶۷۰ تا ۶۸۰ ه.ش) مردم کم کم با خاطره تلخ ویرانگری ها، حمله و تصرف چنگیز مغول کنار آمده اند و سعی دارند دوباره ایران را از نو بسازند؛ خبرهای تازه ای در راه است. فرزندان مغول باز در راه ایران هستند تا دوباره در خاک آن بتازند و حکومت خود را مستحکم تر کنند. اما قدرت فرهنگ، دانش و تمدن ایرانی، فلز سخت مغول ها را نرم کرده و این بار از آن غارتگری ها و به آتش کشیدن ها چندان خبری نیست. پسر چنگیز مغول، هلاکو خان، به فرمانروایی ایران انتخاب شده است. او سلسله ایلخانان را تاسیس کرد؛ سلسله ای که تا نزدیک به ۱۰۰ سال به حکمرانی اش بر ایران ادامه داد. مراغه و تبریز در ابتدای سلطنت آنها به عنوان پایتخت انتخاب شدند اما بعد از آن، سلطانیه زنجان به عنوان مرکز فرماندهی و سیاست گذاری انتخاب شد.

نوبت سلطنت هشتمین ایلخانی (لقب پادشاهان این سلسله)، سلطان محمد خدابنده الجایتو، پادشاه مقتدر ایلخانیان و صادر کننده فرمان ساخت گنبد سلطانیه رسیده است. تاج الدین علیشاه جیلانی از فرصت به سلطنت رسیدن او استفاده کرده و خود را به سلطان محمد نزدیک می کند. او انسان باهوش و زرنگی است و وظایف خود را در هر جایی به خوبی به سرانجام می رساند تا بتواند به چشم سلطان بیاید و مقام و منزلتی به دست آورد. با حمایت های خواجه رشیدالدین فضل الله (۱) علیشاه تا مقام وزرات در دربار بالا رسیده است. اما هیچ گاه دو پادشاه در یک اقلیم نخواهند گنجید. با بالا گرفتن اختلاف میان علیشاه و خواجه رشیدالدین، کشور برای وزارت میان آن دو تقسیم شد و تبریز، مراغه، دیاربکر، کوفه، بصره، بغداد و نواحی اطراف آنها به علیشاه جیلانی رسید.

در سالهای وزارت او، در حوالی تاریخ ۷۱۵ تا ۷۳۹ هجری قمری (حدود ۶۹۴ هجری شمسی تا ۷۱۷ هجری شمسی)، علیشاه دستور ساخت بنایی را صادر کرد که دنیا پیش از آن نظیرش را ندیده باشد. بنایی که از تمام نقاط تبریز دیده شود و آوازه اش تا دور دست ها برود. سازه ای که هلالی بزرگتر از ایوان مدائن داشته باشد. برای این کار معمار بزرگ، استاد فلکی تبریزی به کار گرفته شد تا مسجدی در خور شان تبریز بسازد. ساخت این مسجد بعد از مرگ سلطان محمد خدابنده و در زمان سلطنت ابوسعید بهادرخان، ایلخانی نهم، ادامه یافت.

متاسفانه بدبیاری از ابتدا دامان ارگ را گرفت و در هنگام ساخت و ساز اولیه، سقف آن فرو ریخت. ساخت بنا بعد از این حادثه ادامه یافت اما با مرگ علیشاه، کار متوقف شد. جسد این وزیر زیرک، که تنها وزیر ایلخانی بود و به مرگ طبیعی درگذشت، در کنار بنای ارگ علیشاه دفن شد. حمدالله مستوفی در کتاب “نزهت القلوب” در سال ۷۴۰ هجری قمری (حدود ۷۱۸ هجری شمسی)، نوشته که طاق عظیم صفه علیشاه ریخته است. این مقطع زمانی را پایان کار ساخت بنای ارگ می دانند. سازه ای که هیچگاه تکمیل نشد، اما همواره مورد توجه سیاحان و مورخان قرار گرفت.

*عصر فرمانروایی سلسله قاجار | ارگ زیر سلطه اشغالگران

اما این پایان کار برای این سازه ی عظیم و با شکوه نبود. زمان گذشت و گذشت و روزگار، قرعه قاجار را از چرخه ی سرنوشت ایران درآورد. سالهای حکومت فتحعلی شاه قاجار رسیده و بی کفایتی او کار دست ایران داده است. قوای روس از بی لیاقتی حاکمان ایران استفاده کرده و به مرزهای آن حمله کردند. در جریان جنگ های اول ایران و روسیه (۲)، تبریز یکی از مراکز مقاومت شده و ارگ علیشاه با موقعیت خوب و ارتفاع بلندش از نقاط مهم دفاعی به حساب می آید و مکان بسیار مناسبی برای ذخیره مهمات و انبار آن محسوب می شود. عباس میرزا، ولی عهد با کفایت فتحعلی شاه، در جریان این جنگ فرمان داد تا سربازخانه، ستاد فرماندهی جنگ ارتش ایران و کارخانه ریخته‌گری و توپ ریزی در محوطه ارگ تبریز ایجاد شود. در این دوره است که سازه علیشاه به نام ارگ علیشاه مشهور شد. علاوه بر سازه های نظامی، عمارت کلاه فرنگی نیز در دوره ی قاجار به مجموعه اضافه شد.

ارگ علیشاه کارکرد نظامی خود را بعد از این حفظ کرده و در جریان هجوم دوم روسیه به ایران (که به جنگ های دوم ایران و روس (۳) معروف شد) و بعد از دوره مشروطه، مردم تبریز در برابر تهاجم نیروهای دشمن از این ارگ برای دفاع از خود و شهرشان استفاده کردند. برای مردم تبریز و خطوط مقاومت، بنای ارگ نقطه مرکزی دفاع از شهر است. در جریان این دفاع، توپ بزرگی بر بالای ارگ انتقال داده شده تا مواضع دفاعی آنها را حفظ کند. فلاندن و کوست، سیاحان معروف فرانسوی در جریان سفر خود به ایران و تبریز از محوطه ارگ تبریز به عنوان بازار اسلحه سازان و اسلحه فروشان یاد کرده اند. اما تمام دلاوری ها و مقاومت ها سرانجامی نداشت و تبریز سقوط کرد و تحت اشغال نیروهای روس درآمد. جهانگیر میراز قاجار در کتاب “تاریخ نو” نوشته است که ژنرال ارسطوف روس، پس از اشغال تبریز قوای روسیه تزاری را در ارگ تبریز مستقر کرده است. روس ها که از دفاع مردم تبریز ناخرسند بودند، ارگ را به توپ بسته و بر تن این بنای تاریخی زخم زدند. اما این نیز آنها را راضی نکرد. در هنگام جابه‌جایی گلوله های توپ با بی مبالاتی نیروهای روس بخشی از برج و باروی ارگ آتش گرفت و بر دردهای آن افزوده شد. پس از آن و با پایان یافتن اشغال ایران و تبریز، زمانی که ندای آزادی خواهی ایرانی ها در دوران مشروطه تا حدی به ثمر نشست و اوضاع ایران آرام شد، سازه های جدیدی در محوطه ارگ ساخته شد. در اواخر حکومت قاجارها، برج و باروهایی پیرامون ارگ اضافه شد و آن را پادگان اصلی شهر کرد. مادام دولایوفوآ و نادر میرزا قاجار، در سفر خود به این شهر اشاراتی به این موضوع داشتند. از دیگر بناها می توان به مدرسه نجات، از نخستین مدارس به سبک امروزی ایران، و سالن تئاتر شیر و خورشید در محوطه پیرامونی ارگ اشاره کرد.

*دوران حکومت پهلوی | ثبت ملی ارگ علیشاه

دوران قاجار با تمام بدی ها و تلخی هایی که برای ایران زمین به ارمغان آورده بود با دخالت انگلیسی ها به پایان رسید و آخرین سلسله پادشاهی در ایران آغاز به کار کرد. در سال ۱۳۱۰ هجری شمسی بالاخره مسئولین ایرانی اهمیت تاریخی ارگ را درک کردند و آن را در زمره آثار ملی ایران ثبت کرده و به کاربری نظامی آن پایان دادند. آنچه دوره پهلوی برای ارگ داشت، تخریب پیوست هایی بود که در زمان حکومت قاجار ایجاد شده بود. پارک باغ ملت نیز در محوطه جنوبی ارگ در سال های ۱۳۵۳ هجری شمسی تا ۱۳۵۷ هجری شمسی در دوره محمدرضا شاه پهلوی به مجموعه اضافه شد.

*عاقبت ارگ علیشاه

با به پیروزی رسیدن انقلاب ایران، فضای متفاوتی بر جامعه حاکم شد و وجه اسلامی بسیار پر رنگ تر شد. در همین حین بر تعداد مساجد و مصلی ها در سراسر کشور افزوده شد و تبریز نیز از این قاعده مستثنی نماند. مکانی که برای تاسیس مصلی نماز جمعه در این شهر انتخاب شد، محوطه اطراف ارگ علیشاه بود. در سال ۱۳۶۰ هجری شمسی در راستای ساخت این مصلی، دیوار شمالی عهد ایلخانی ارگ به همراه پلکانی که در دوران قاجار به مجموعه اضافه شده بود با استفاده از مواد منفجره تخریب شد و در سال ۱۳۷۶ هجری شمسی، مجری دیگرِ ساخت مصلی تبریز در محدوده شرقی بنا، شروع به خاکبرداری عمیق کرد و سازه را با تهدیدات جدیدی مواجه ساخت.

زخم دیگری که بر بدنه نحیف ارگ تبریز در این زمان زده شد این بار نه به دست دیگران، که به دست سازمان متولی نگهداری آن صورت گرفت. مابین سالهای ۱۳۷۹ تا ۱۳۹۱ هجری شمسی، سازمان میراث فرهنگی ایران که باید پاسدار تاریخ و فرهنگ ایران باشد، از روی جهل یا عمد، باقیمانده نشانه های مرتبط با ساخت و سازهای دوران قاجار را از بنای ارگ پاک کرد. اینگونه شد که قسمتی از تاریخ با بی مبالتی از بین رفت. آنچه از عظمت ارگ علیشاه باقی ماند، ایوان تنها و دو دیوار کناره آن است که ناملایمات روزگار را دیده و بار تخریب را بر دوش کشیده است.

 

فلاندن و کوست دو سیاح فرانسوی از ارگ علیشاه با نام قصر زبیده خاتون یاد کرده اند، سال 1219 هجری شمسی

 

 

ارگ علیشاه در سفرنامه های تاریخی

تبریز از دوران قدیم تاکنون به واسطه هویت تاریخی، طبیعی و تجاری خود از شهرهای مورد علاقه سیاحان، جهانگردان و بازرگانان بوده است. از طرفی هم پایتخت بودن تبریز در دوره هایی باعث می شد افراد زیادی در آن رفت و آمد داشته باشند و برای کار و سیاست به این شهر سفر کنند. در این میان، بنای ارگ علیشاه با قامت بلند خود نظرها را به سوی خود جلب کرد و آنها در سفرنامه ها و نقل قول های خود از این شهر زیبا و این بنای تاریخی نیز یاد کرده اند. برخی از آنها حتی به تونل ها و نقب های زیرزمینی موجود در ارگ علیشاه (امروزه نشانی از این تونل های زیرزمینی نیست) اشاره کرده اند. در اینجا تعدای از این نقل قول ها را برایتان بازگو می کنیم:

*حمدالله مستوفی | مورخ معروف قرن هفتم هجری شمسی

حمدالله مستوفی در کتاب مشهور خود “نزهت القلوب” شرح بازدیدش از ارگ علیشاه را اینگونه وصف می کند:

وزیر خواجه تاج‌الدین علی‌شاه جیلانی (فامنینی) در تبریز و در خارج محله نارمیان، مسجد جامع بزرگی ساخته که صحنش دویست گز در دویست گز و در صفحه‌ای بزرگ از ایوان کسری به مداین بزرگ‌تر، اما چون در عمارتش تعجیل کردند، فرو آمد و در آن مسجد انواع تکلفات به تقدیم رسانیده‌اند و سنگ مرمر بی‌مقیسا در او به‌ کار برده و شرح آن را زمان بسیار یابد. در سنه ۱۰۴۵ هجری با مرحوم سلطان مراد خان (رابع) سه روز متوالی در آنجا بودیم در حالیکه آنجا را خراب می کردند برای العین دیدیم. باروها و حصارهای بنا بکلی خراب و اثری از آنها باقی نیست، تنها یک قسمت از بقیه بنای خراب شده که عبارت از یک طاق عالی مسجد جامع و صفه آن باقی مانده است.

*ژان شاردن | سیاح معروف فرانسوی قرن هفدهم میلادی

تعداد مساجد تبریز دویست و پنجاه است… مسجد علیشاه تقریباً بالتمام مخروبه و منهدم شده‌ است. قسمت‌های سفلی که به گزاردن نماز مردم اختصاص دارد و منارهٔ آن را که بسیار رفیع و بلند است، مرمت کرده‌اند. هنگام ورود از ایوان نخستین اثری که از تبریز مشاهده می‌شود، همین مناره‌ است. چهارصد سال می‌شود که این مسجد را خواجه علیشاه بنا کرده‌است. مشارٌ‌الیه صدراعظم غازان خان شاهنشاه ایران که مقر سلطنتش تبریز بود و در همان‌جا نیز به خاک سپرده شده است. هنوز هم مقبرهٔ وی در یک منار مخروبهٔ عظیمی که به نام او، منار «غازان خان» نامیده می‌شود، مشهود است.

*شفیع جوادی | نقل شده در کتاب تبریز و پیرامون، اثر این نویسنده

در زمان عباس میرزای قاجار این بنا به محل قورخانه و مخزن مهمات لشکر تبدیل یافت و به‌همین سبب نیز نام «ارگ» به آن دادند. از ارگ علی‌شاه اکنون ویرانه‌ای بیش نمانده‌است. بلندی ساختمان فعلی ۲۵–۲۶ متر و دهانهٔ محراب آن ۳۸ پا و ۶۹ پله بین دو دیوار از سمت خاور دارد که می‌توان به بالای بنا رفت. در زمان (رضاشاه) قسمتی از پهنهٔ اطراف آن را به صورت باغ و گردشگاه عمومی (باغ ملی) درآوردند و سالن نمایشی نیز در کنار آن بنا کردند. اخیراً نیز در برنامه‌های شهرداری تبریز این مسئله منظور شده و قرار است اطراف آن را به‌ صورت میدان و خیابان وسعت بدهند؛ به‌طوری که بنای باقی‌مانده که نماد تبریز است، در وسط میدان قرار گیرد.

*آبراهام جکسن | استاد دانشگاه کلمبیا

در تبریز دو بنای تاریخی دیدنی سراغ داریم که تا حدی رو به ویرانی نهاده اند. یکی ارگ است که مردم تبریز آن را ’ارگ علیشاه‘ می خوانند. تاج الدین علیشاه وزیر اعظم غازان خان در آغاز قرن چهارم میلادی بود و به فرمان او مسجدی ساخته شد که روزگاری قسمتی از ساختمان ارگ را تشکیل می داد. دومین بنای تاریخی که از نظر هنر و معماری جالبتر از ارگ علیشاهی است مسجد کبود تبریز است. این نمونه ی زیبای هنر اسلامی که تاریخ بنای آن متعلق به نیمه ی قرن پانزدهم میلادی است که اکنون رو به ویرانی نهاده است- محتمل است که پیش از یکصد سال دیگر این بنا به کلی ویران شود.

*جوان مصری

یک جوان گمنام مصری که به همراه سفیر دربار قاهره (امیر ایتمیش المحمدی) به تبریز سفر کرده بود مسجد علیشاه را اینگونه توصیف کرده است. او از مسجدی کاشی کاری شده، مسقف، دارای صحنی مرمرین با استخری بزرگ و محرابی آراسته به طلا و نقره یاد می کند.

*محمود بن محمد بن آقسرائی

وی در کتاب “مسامره الاخبار و مسایره الاخیار” که در ۷۲۳ هجری تألیف کرده است اینگونه می نویسد: تاج الدین علیشاه وزیری صاحب خیر بود، و مسجد جامعی در تبریز اساس نهاده است که غیر از مسجد جامع دمشق مثل آن در جهان نیست، در هیچ اقلیمی نشان نمی دهند و نظیر ندارد.

*ابن بطوطه | جهانگرد معروف مراکشی

این بطوطه در سال ۷۲۷ هجری قمری در زمان پادشاهی سلطان ابوسعید بهادر خان (نهمین ایلخانی) به تبریز سفر کرد. او در کتاب “رحله” خود مسجد علیشاه را اینگونه توصیف کرده است:

پس از آن به مسجد جامعی رسیدیم که آن را وزیر علیشاه معروف به جیلان بنا کرده است. در بیرون مسجد در دست راست روی به قبله مدرسه ای، و در طرف چپ زاویه ای که صحن آن از مرمر فرض شده و دیوارهای آن کاشی کاری بود وجود داشت این کاشیها صاف و لغزنده بودند. از میان آن مسجد نهر آب جاری بود، و انواع درختان (از قبیل) انگور و درخت یاسمین در آن رسته بود. رسم و عادت ایشان آن بود که هر روز سوره (یس) و (الفتح) و (عم) را پس از نماز عصر در آن مسجد می خواندند و اهل شهر در صحن مسجد برای استماع آن گرد می آمدند.

*مادام دیولافوآ | مهندس عمران و باستان شناس فرانسوی

مادام دیولافوآ در سفرنامه ای که از خود به یادگار گذاشته است از سازه ی علیشاه به عنوان ارگ نام برده و اینگونه نوشته است:

درضمن گردش در شهر در ۱۷ آوریل ۱۸۸۱ به عمارت ارک قدیمی بر خوردیم این بنای با عظمت که بیست و پنج متر ارتفاع دارد و قبل از ورود به شهر هم در فاصله زیاد نظر مسافران را جلب می کند، در مرکز میدان وسیعی قرار گرفته و از دیواری بشکل کثیر الاضلاع محصور گردیده و دارای برجهای مرتفعی است و اطراف آن هم خندق عریض و عمیقی بوده که اکنون یک قسمت آن پر شده است. دیوار آن با مهارت خاصی ساخته شده بقسمی که اگر بطور مایل بر آن نگاه کنید درزهای قائم آجرها بشکل خطوط متوازی بنظر می آیند که تمام متساوی البعد و در هر جا فاصله ما بین آنها یکسان است. در اطراف این بنای نیمه خراب ابنیه نظامی برپا شده که مخصوص سربازان ساخلوی تبریز است و یک کارخانه توپ ریزی هم هست که اکنون متروک شده و بدون استفاده مانده است. پله کان خرابی منتهی به بام می شود و در بالای بام منزلگاه کوچکی است برای دیده بانها که اتصالا به نوبه در آنجا باید باشند و حریق و یا سایر حوادث ممکنه را اطلاع دهند.

ارگ تبریز در زمان قاجار

 

استان: آذربایجان شرقی
موقعیت جغرافیایی:  عرض: 38.0720677 و طول ,46.2890913
آموزش مشاهده موقعیت جغرافیایی در اپلیکیشن ایران آفلاین

منبع: dalahoo.com و karnaval.ir

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *