آرامگاه حکیم ابوالقاسم فردوسی توسی، بزرگترین حماسه سرای پارسی زبان، در میان باغی مصفا به فاصله ۲۰ کیلومتری شمال شهر مشهد واقع شده است. این بنای یادمان، توسط مهندس هوشنگ سیحون بر پایهٔ طرح پیشین آن (توسط حسین لرزاده) با کمی تغییرات در ابعاد و اندازه و تزئینات، طراحی و بازسازی شد. ساختمان کنونی آرامگاه در سال ۱۳۱۳ هم‌زمان با آیین‌ های هزاره فردوسی گشایش یافت.

در ایران روز ۲۵ اردیبهشت به نام روز بزرگداشت فردوسی نامگذاری شده‌ است. هر سال در این روز آیین‌ های بزرگداشت فردوسی و شاهنامه در دانشگاه‌ ها و نهادهای پژوهشی برگزار می‌ گردد.

ساختمان فعلی آرامگاه فردوسی و موزه توس که الهام گرفته از شیوه معماری هخامنشی به ویژه آرامگاه کوروش بود به دستور انجمن آثار ملی در سال ۱۳۴۳ آغاز و با نظارت مهندس هوشنگ سیحون در سال ۱۳۴۷ به انجام رسید. نمای بیرونی بنا شامل عناصر تزئینی هخامنشی به خصوص ستونها و سرستونها است و اشعاری که بر اضلاع چهارگانه بنا نگاشته شده از حکیم فردوسی و معرف اندیشه و شخصیت وی می‌ باشد. بخش فوقانی بنا بصورت توخالی ساخته شده و فضای داخلی آن نیز علاوه بر الهام گرفتن از معماری دوره اشکانی شامل 20 ستون مرمری در پائین و 8 ستون در بخش فوقانی است. در بخش هایی از آرامگاه نیز دیوارنگاره‌هایی از فریدون صدیقی نصب گردیده که نمایش صحنه هایی از روایات شاهنامه است.
بنای کنونی دارای نهصد متر سطح زیربنا، و ساخته شده از بتون و سنگ و کاشی است. بخش فوقانی بنا، که در اجرای اولیه توپر بود این بار میان‌تهی ساخته شد. سقف داخلی آن هم با کاشی‌کاری معرق و متأثر از عناصر تزیینی دورهٔ هخامنشی و عصر فردوسی روکاری شد. دیوارهای آن هم تماماً با سنگ هایی از منطقهٔ توس نماسازی شد. هیأت کلی بنا آرامگاه کوروش بزرگ در پاسارگاد را تداعی می‌ کند.
اینک باغ آرامگاه که حدود شش هکتار مساحت، و یک موزه و کتابخانه دارد، سالانه بیش از یک میلیون زائر و شیفتهٔ فردوسی را می‌ پذیرد. با این همه فضلای اهل ادب ایران این مجموعه را درخور شأن رفیع فردوسی نمی‌ دانند و در صدد توسعه و آبادی آنند.

در تاریخ آمده است که پس از مرگ فردوسی به دلیل پیروی وی از مذهب شیعه، پیکرش را در هیچ گورستانی نپذیرفتند و به ناچار در باغ خودش درون شهر تابران توس، نزدیک به دروازه شرقی شهر رزان به خاک سپرده شد. با وجود اینکه آرامگاهی بر فراز مقبره وی وجود نداشت؛ اما باز هم اهل دانش و معرفت بر سر مزارش حاضر می شدند و ارادت خود را نسبت به این شاعر بزرگ ابراز می کردند. بر اساس پیشگفتار شاهنامه بایسنقری (تنها شاهنامه اصلی و سالم باقیمانده در جهان) نخستین بار، توسط ارسلان حاذب که از سرداران سلطان مسعود غزنوی و از شیفتگان فردوسی بود، آرامگاهی بر فراز مقبره فردوسی ساخته شد.

آرامگاه فردوسی تخریب می شود

بنای احداث شده توسط ارسلان حاذب، نزدیک به ۱۰۰ سال پابرجا بود و در تاریخ شواهدی از بازدید نظامی عروضی (نویسنده ایرانی سده ششم هجری) در ۵۱۰ هجری قمری از این آرامگاه وجود دارد.

به نظر می رسد که این بنا در هنگام یورش غزها (گروهی از ترکان غارتگر) در سال‌های ۵۴۸، ۵۵۲ و ۵۵۳ ه‍جری قمری نیز پابرجا بوده و حتا در جریان حملات لشکریان چنگیز و پسرش تولی خان به توس در سال‌های ۶۱۷ و ۶۱۸ هجری قمری همچنان سالم باقی مانده است؛ اما در زمان حکمرانی گرگوز -یکی از چهار حکمران و کارگزار امپراتوری مغول- در سال های ۶۳۸-۶۴۱ هجری قمری، بنای آرامگاه ویران و از مصالح آن برای بنای قلعه‌ای در توس استفاده شد.

در روزگار فرمانروایی غازان خان -مشهورترین، مقتدرترین و موثرترین پادشاه ایلخانی- شخصی به نام امیر ایسن قُتلُغ که مقامی شبه امیری داشت، ساختمانی را در محل دفن فردوسی و خانقاهی (1) در کنارش احداث کرد. پیش از آنکه کار ساخت و ساز بقیه ساختمان ها تمام شود امیر ایسن از دنیا رفت و بنا تا حدود نیمه سده هشتم هجری قمری به همان صورت ماند.

در نزههالقلوب (دانشنامه ای از حمدالله مستوفی) چنین آمده که آرامگاه فردوسی در شرق توس، در کنار قبر محمد غزالی، فیلسوف، متکلم و فقیه ایرانی و یکی از بزرگترین مردان تصوف سده پنجم هجری، و معشوق توسی، از عرفای ایرانی قرار داشته است.

دولتشاه سمرقندی در تذکرهالشعرا -از کتب مرجع و تذکره های مهم به زبان پارسی- گفته است که مدفن فردوسی در توس و کنار بنای عباسیه و در جای مشخصی قرار دارد. به نظر محیط طباطبایی -پژوهشگر، مورخ، منتقد و ادیب معاصر ایرانی- در این گفتار، عباس و عباسیه از آیسن و آیس برگرفته شده و اشاره به همان خانقاهی دارد که امیر ایسن قتلغ ساخته بود. جایگاه کنونی این خانقاه، در ۸۰۰ متری آرامگاه است و به نام هارونیه شناخته می‌شود.

آرامگاه فردوسی پنهان می شود…

عبیدالله خان ازبک -از حاکمان پادشاهی شیبانی  در جریان یورش ها به خراسان و تسخیر مشهد، به خاطر تعصبی که بر ضد مذهب شیعه داشت، دستور ویرانی آرامگاه فردوسی را صادر کرد.

در سال ۱۲۳۶ هجری قمری فردی به نام فریزر که مامور کمپانی هند شرقی بود، آرامگاه فردوسی را مدفنی محقر با گنبدی کوچک توصیف کرد؛ اما پس از آن، خانیکوف -پژوهشگر و کنسول روس و رییس هیات اعزامی به خراسان- در جریان سفر خود به ایران در سال ۱۲۷۴ هجری قمری در توس، اثری از آرامگاه نیافت.

این در حالی است که بر اساس گزارش لرد کرزن انگلیسی -از سیاستمداران قرن بیستم و ایران شناس- آرامگاه فردوسی به همان شکل توصیف شده توسط فریزر تا حدود سال ۱۲۹۲ هجری قمری وجود داشته است و ظاهرا بعد از آن گندمزار آن را می پوشاند.

ژوکوفسکی -خاورشناس روسی- هم در حدود سال ۱۳۰۷ هجری قمری به ایران آمد و آرامگاه را زیر تپه‌ای پوشیده با آجر و قطعه های کاشی توصیف کرد.

در دوره قاجار عبدالوهاب آصف الدوله -والی خراسان- از سوی ناصرالدین شاه مامور جستجو برای آرامگاه شد و با راهنمایی چند فرانسوی که از توس دیدن کرده‌ بودند، آن را یافت. وی به طور موقت دو اتاق در محل آرامگاه بنا کرد تا بعدها بنایی شایسته و درخور فردوسی را احداث کند.

محمدتقی بهار که در سال ۱۳۱۸ هجری قمری از آرامگاه بازدید کرده بود آن را به صورت زمینه ای برای احداث بنا توصیف کرده است و در سال ۱۳۴۱ هجری قمری، آرامگاه را به صورت سکویی بی‌سقف و محصور دید.

 

آرامگاه فردوسی در سال 1310

 

آرامگاه مهدی اخوان ثالث در جوار فردوسی

در محوطه آرامگاه فردوسی، هنرمند دیگری نیز در خاک آرمیده است. مهدی اخوان ثالث، شاعر پرآوازه و موسیقی پژوه ایرانی بود که در ۱۰ اسفند ۱۳۰۷ در مشهد متولد شد و در ۴ شهریور ۱۳۶۹ در تهران از دنیا رفت. او اشعاری با زمینه اجتماعی می سرود و در آن ها حوادث زندگی مردم را به تصویر می کشید.

سروده های وی دارای لحن حماسی آمیخته با صلابت و سنگینی شعر خراسانی هستند و در عین حال از ترکیبات نو نیز بهره می برند. او به نوازندگی تار و مقام‌های موسیقیایی نیز آشنایی داشت.

مزار وی در بخش غربی مجموعه آرامگاهی فردوسی و در ضلع جنوبی موزه قرار دارد و تندیسی از نیم تنه وی در کنار آن نصب شده است. اطراف مزار وی همه ساله در روز چهارم شهریور میزبان خانواده و دوست دارانش می شود که برای برگزاری مراسم به این مکان می آیند.

تصویری از بلیت بخت آزمایی جهت بازسازی و تکمیل آرامگاه فردوسی در سال 1313

 

موزه فردوسی

پیش از این گفتیم که در سال ۱۳۶۱ بنای چایخانه و استراحتگاه به موزه تغییر کاربری داد و آثاری در آن به نمایش در آمد. عدم تناسب فضاهای موجود با محتوای موزه سبب شد تا در سال ۱۳۸۴ مرحوم دکتر بهروز احمدی، زیر نظر اداره کل موزه های سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، طرح دیگری را برای آن، تهیه و اجرا کند.

امروزه در این موزه اشیایی با مضامین مختلف به چشم می خورد که در چهار بخش ارایه شده اند:

  • آثار سنگی دوران پیش از تاریخ مکشوفه از دشت توس و اطراف کَشَف رود شامل انواع قطعات سفال دوره اسلامی و پیش از اسلام و سکه‌های طلا و نقره دوره اسلامی و آثار کشف شده از حفاری های باستان شناسی شهر توس همچون تنگ ها، پیه سوزها، عطردان ها و…
  • اشیای تجلی‌گر روح حماسی و پهلوانی همچون انواع وسایل سوارکاری شامل سپر، گرز، تیرو کمان، وسایل موسیقی و … و انواع شاهنامه همچون کپی شاهنامه معروف به شاهنامه فلورانس و کپی شاهنامه بایسنقری، شاهنامه ۷۳ کیلوگرمی اهدا شده از آقای عبدالرحیم جعفری موسس و مالک انتشارات امیرکبیر و…
  • اشیای خلق شده در عصر و زمان فردوسی (قرن ۴و ۵ هجری) شامل انواع ظروف سفالی لعاب‌دار و بدون لعاب و ظروف مفرغی
  • اشیای اهدایی همچون انواع تابلوهای نقاشی از چهره فردوسی، آثار نقاشی استاد علی رُخساز -از مهم ترین شاگردان نوآور کمال‌الملک- از داستان های شاهنامه، انواع فرش و قالیچه و انواع هنرهای ظریفه

اشیای به نمایش درآمده در این موزه هدف معرفی ۳ موضوع را دنبال می کنند:

  • معرفی شهر تاریخی توس به عنوان یکی از مهم ترین شهرهای فرهنگ خیز و تمدن ساز ایران در طول تاریخ
  • معرفی حکیم ابوالقاسم فردوسی به عنوان یکی از بزرگترین شاعران حماسه سرای جهان و معرفی شاهنامه فردوسی به عنوان مهم ترین اثر منظوم حماسی در سطح جهان و هویت ملی – فرهنگی، ادبی و تاریخی ایران
  • معرفی اشیای اهدایی به موزه آرامگاه فردوسی توسط اشخاص مختلف در هشتاد سال اخیر

 

دانلود کتاب شاهنامه فردوسی

استان: خراسان رضوی
موقعیت جغرافیایی:  عرض: 36.4861148 و طول 59.5174697
آموزش مشاهده موقعیت جغرافیایی در اپلیکیشن ایران آفلاین

منبع:  karnaval.ir ، makanbin.com و tripyar.com و takbook.com

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *