آرامگاه حکیم، ابوالفتح عمر ابن خیام نیشابوری، منجم، ریاضیدان، دانشمند و متفکر بزرگ، یکی از نقاط دیدنی و زیبای شهر نیشابور استان خراسان رضوی می باشد. این مکان که همه ساله مورد بازدید شمار زیادی از دوستداران و گردشگران داخلی و خارجی قرار می‌گیرد، در جنوب شرقی شهر نیشابور و در انتهای خیابان خیام واقع شده است.

حکیم عمر خیام در اوایل قرن پنجم هجری متولد شد و در زمان سلطان سنجر، توانست پسر ملکشاه را که به بیماری آبله دچار بود، درمان نماید. اگرچه مقام علمی خیام، خیلی بالاتر از مقام ادبی او می باشد، اما شهرت وی بیشتر به واسطه وجود رباعیات حکیمانه اوست.

خیام در سال ۵۲۶ هجری قمری درگذشت و پژوهش های متعددی مانند تحقیقی که دو دانشمند روس و هندی در مورد تولد و وفات وی داشته اند نیز این موضوع را ثابت کرده است. اما بر روی سنگ قبری که امروزه در آرامگاه او وجود دارد سال وفات ۵۱۷ نوشته شده است. این دانشمند ایرانی پس از مرگ در گورستان حیره نیشابور که در آن زمان قبرستان عمومی شهر بود، دفن می شود. گورستان حیره در نزدیکی امامزاده محروق -از نوادگان امام چهارم شیعیان- توسعه پیدا کرده بود و مقبره خیام نیز در ضلع شرقی این امامزاده در داخل یک اتاقک ایوان مانند قرار داشت. امامزاده محروق و باغی که گورستان حیره در آن واقع شده بود در زمان حیات خیام در محله شادیاخ نیشابور قرار داشت.

سال ها و قرن ها مقبره خیام به همین شکل باقی ماند تا اینکه در سال ۱۳۱۳ هجری شمسی گروهی از مسوولان، شرق شناسان و پژوهشگران برای افتتاح آرامگاه فردوسی راهی طوس شدند. در این میان آن ها سری به آرامگاه خیام می زنند؛ اما این مکان را در وضعی نامناسب می بینند که این موضوع باعث می شود دولت وقت ایران تصمیم بگیرد تا بنایی یادبود و زیبا در شان خیام بسازند. این یادبود بر روی سکوی سنگی چهارگوش و روبازی که در نزدیکی مسجد محروق قرار داشت ساخته می شود. این سازه دو ایوان بالا و پایین و دیواری کوتاه و سنگی از جنس سنگ خلج داشت و در فاصله سه یا چهار متر از دیوار بقعه قرار گرفته بود. یک ستون سنگی همراه با رباعی از ملک الشعرای بهار که با خط نستعلیق تزیین شده بود نیز در نزدیکی این آرامگاه قرار داشت.

این بنای یادبود -که امروزه در میدان خیام واقع شده- تا سال ها تغییری نمی کند تا اینکه مسوولان به این نتیجه می رسند این سازه نیز درخور و مناسب جایگاه خیام نیست. به همین دلیل تصمیم می گیرند تا آرامگاهی زیبا و شایسته برای این دانشمند ایرانی بسازند. از آنجایی که سازه قدیمی آرامگاه در نزدیکی امامزاده محروق قرار داشت و نمی شد دو ساختمان بزرگ کنار هم باشند، تصمیم می گیرند تا بنای جدید در مکان دیگری ساخته شود. پس از جست و جوی بسیار، انجمن آثار ملی برای این کار انتخاب شد. این انجمن در طول فعالیت های خود تا سال ۱۳۵۵ هجری شمسی بیش از سی آرامگاه و چندین بنای یابود ساخته بود. آنها برای اجرای کار، با توجه به وضعیت نامناسب آرامگاه خیام از مهندس هوشنگ سیحون درخواست کردند تا سازه ای جدید متناسب با شخصیت خیام طراحی کند. آقای سیحون در ابتدا به همراه آقای دکتر حسین جودت -ناظر ساخت و سازهای انجمن آثار ملی- از آرامگاه بازدید می کنند و وضعیت ساختمان را چنین توصیف می کنند:

… راجع به مقبره خیام به طوری که ملاحظه فرموده‌اند، محل آن فعلا چسبیده به بقعه امام زاده محروق است و هر گونه عملی در این محل، نمی‌تواند استقلال و برجستگی به مقبره خیام بدهد؛ بنابراین لازم است که محل جدیدی در همان محوطه در نظر گرفته شود. با مطالعاتی که در این قسمت به عمل آمد، محل آرامگاه تعیین و کروکی لازم نیز متناسب با محل جدید تهیه شد تا در صورتی که مورد موافقت باشد، نقشه‌های تکمیلی و صورت برآورد هزینه آن تقدیم شود.

مهندس سیحون برای ساخت آرامگاه گوشه شمالی باغ امامزاده را پیشنهاد داد و انجمن نیز آن را تایید کرد. پس از آن آقای سیحون طرح پیشنهادی خود را کشید و در سال ۱۳۳۷ ه.ش این طرح را برای کسب تایید از کارشناسان به دانشکده هنرهای زیبا فرستاد. مهندس فروغی -ریس وقت دانشکده هنرهای زیبا- در مورد طرح وی در نامه ای به انجمن آثار ملی می نویسد:‌

طرحی که توسط آقای مهندس هوشنگ سیحون استاد این دانشکده برای آرامگاه حکیم عمر خیام تهیه شده و ماکت‌های مربوط به آن، مورد دقت قرار گرفت و از طرف آقای سیحون درباره آن توضیحات کافی داده شد. با توجه به این نکته که در تهیه طرح مزبور از سبک معماری ایرانی حداکثر استفاده به عمل آمده این نقشه چه از لحاظ اصول فن معماری و چه از نظر سبک برای آرامگاه حکیم بزرگ ایران، به طور کامل متناسب است.

پس از تایید آقای فروغی،‌ در اسفند ماه سال ۱۳۳۷ ه.ش مهندس سیحون تعهد می دهد تا نقشه های نهایی،‌ جزییات کار و چگونگی نظارت کار را به انجمن ارایه کند.

وی مشخصات آرامگاهی که قرار است ساخته شود را چنین شرح می دهد‌:

استخوان بندی بنا، فلزی و دارای روکش آلومینیوم خواهد بود. در قسمت سقف، نوعی شیشه های ضخیم الوان و در متن قسمت بدنه، با کاشی پشت و رو تزیین خواهد شد. زیر سازی بنا با بتون و کرسی و پله‌ها با سنگ گرانیت و بدنه دیوار مجاور آب نماها با سنگ تراورتن (۱) و سنگ روی قبر از سنگ سیاه مشهد خواهد بود.

شرکت ساختمانی «کا.ژ.ت» در نامه ای به انجمن اطلاع داد که حاضر است مسوولیت ساخت آرامگاه خیام را بر اساس نقشه ای که مهندس سیحون ارایه کرده بر عهده بگیرد. این شرکت ساختمانی پیش از این در زمینه ساخت آرامگاه نادرشاه با انجمن و مهندس سیحون همکاری کرده بود. در مورد همکاری با این شرکت ایرانی نیز مهندس سیحون و دکتر حسین جودت به انجمن اعلام کردند:‌

ارجاع کار به یک شرکت پیمانکار خارجی جهت ساخت مقبره مستلزم تحمل هزینه زیاد است و از طرفی شرکت ساختمانی کا.ژ.ت  تعهد نموده که در صورت نیاز متخصصین خارجی را جهت نظارت و اجرای درست کار استخدام نماید. از طرفی به اثبات رسیدن شایستگی شرکت کا.ژ.ت در ساخت مقبره نادرشاه بر همگان آشکار شده و شایسته است که ساخت مقبره خیام نیز به شرکت مزبور داده شود.

آنها همچنین به این نکته اشاره کردند که تاخیر در ساخت و بی توجهی ممکن است مانند بنای آرامگاه فردوسی پشیمانی به بار بیاورد. در زمان ساخت بنای آرامگاه فردوسی در سال ۱۳۱۳ به هنگام طراحی بنا و محاسبات فنی، دقت کافی و کامل انجام نشد. این موضوع باعث شد تا در همان سالهای اولیه پس از ساخت، ساختمان رطوبت بگیرد و نشست کند. آسیب ها تا حدی پیش رفت که مرمت و تعمیرات هم پاسخگوی کار نبود و مجبور شدند تا آرامگاه را در سال ۱۳۴۳ با حفظ نمای ظاهری سازه قبلی زیر نظر مهندس سیحون دوباره بسازند.

جالب است بدانید در زمان انتقال آرامگاه به مکان جدید‌، مسوولین امر قبر خیام را نبش قبر می کنند. آنچه از اسکلت خیام باقی مانده بود را داخل پارچه و سپس صندوقچه ای فلزی می گذارند و آن را به جای فعلی منتقل می کنند. البته از جنازه خیام چیز زیادی باقی نمانده بود و بر اساس گزارش ها بزرگترین استخوان او از بند انگشت هم کوچکتر بود.

به این صورت، در سال ۱۳۳۸ ه.ش کار ساخت آرامگاه آغاز شد و در ششم شهریور ماه ۱۳۴۱ ه.ش پس از سه سال کار بی وقفه بنای آرامگاه تکمیل و به پایان رسید. آرامگاه خیام بعد از انجام کارهای معمول در دوازده فروردین ۱۳۴۲ به صورت رسمی و توسط محمدرضا پهلوی افتتاح شد.

باغ آرامگاه خیام از باغ‌های دیدنی در ایران معاصر است و مجموعه‌ای از کتابخانه، موزه و مهمانخانه را داراست. تندیسی از حکیم عمرخیام در محوطه ورودی باغ نصب شده است. مساحت باغ خیام، بیست هزار متر مربع و بنای آرامگاه با 18 متر ارتفاع بر 10 پایه استوار است و بر دیواره های مشبک آن رباعیاتی از خیام روی کاشی به چشم می خورد . و اطراف آن‌را درختان کاج احاطه کرده‌اند.
آرامگاه یا بنای یادبود خیام از ساختمان‌های شاخص طراحی شده در ایران است که تلفیقی موفق از عناصر سنتی و مدرن را به نمایش گذاشته است. طراح و معمار این آرامگاه و محوطه پیرامونی آن مهندس هوشنگ سیحون بوده‌است.
موزه تخصصی خیام در نزدیکی آرامگاه عمر خیام در نیشابور قرار دارد. در سال ۱۳۷۶ ساخته و در ۲۸ اردیبهشت ۱۳۷۹ بازگشایی شد و مالکیت آن دولتی است. زمینه اصلی فعالیت تخصصی این موزه ابزار و ادوات مربوط علم نجوم است. تندیس حکیم عمر خیام نیشابوری در محوطهٔ این موزه قرار دارد. موزه خیام شامل چهار بخش است :
بخش اول : آثار مربوط به نجوم، شامل ابزار آلات رصد و ستاره شناسی، اسطر لاب، انواع قطب نماها و صور فلکی
بخش دوم : ظروف مفرغی و فلزی معاصر با خیام از قرن پنجم تا هفتم هجری.
بخش سوم : شامل ظروف سفالین لعابدارمربوط به قرون سوم تا هفتم هجری قمری.
بخش چهارم : شامل نسخ خطی، نسخ خطی نجوم و تابلوهای مربوط به حکیم عمر خیام.

 

دانلود کتاب رباعیات خیام

 

استان: خراسان رضوی
موقعیت جغرافیایی:  عرض: 36.1659387 و طول 58.8223246
آموزش مشاهده موقعیت جغرافیایی در اپلیکیشن ایران آفلاین

منبع:  eghamat24.com ، karnaval.ir و makanbin.com

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *